حسابداری سبز

فهرست

چکیده :    ۲

مقدمه:    ۲

حسابداری سبز    ۳

تاریخچه پروژه حسابداری محیط زیست    ۵

حسابداری محیط زیست عملکردگرا    ۵

محیط زیست و رشد اقتصادی    ۹

رابطه‌ی حسابداری و محیط زیست    ۹

حسابداری سبز و سیستم‌های محیطی‌ مدیریت    ۱۰

حسابداری سبز به عنوان یک سیستم اطلاعاتی    ۱۱

مزایای حسابداری محیط زیست    ۱۱

حسابداری زیست محیطی    ۱۳

هزینه یابی زیست محیطی    ۱۴

گزارشگری زیست محیطی    ۱۴

حسابداری زیست محیطی    ۱۵

هزینه یابی زیست محیطی    ۱۵

گزارشگری زیست محیطی    ۱۶

عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست    ۱۶

عوامل موثر در توسعه محیط زیست    ۱۸

یافته‌های تحقیق    ۱۹

مدل حسابداری و گزارشگری محیط‌زیست    ۲۴

خطرات محیط‌زیست    ۲۴

مسئولیت شرکت    ۲۵

مسئولیتهای اجتماعی صنعت در قبال حفظ محیط‌زیست    ۲۵

افراد و سازمانها در قبال حفظ محیط‌زیست مسئولیت دارند    ۲۶

رابطه جدید بین صنعت و محیط‌زیست    ۲۷

اندازه‌گیری اثر صنعت    ۲۸

حسابداری کنونی کافی نیست    ۲۸

تمایل به سرمایه‌داری    ۲۹

تمرکز بر تجارت    ۳۰

اعتقاد به اقتصاد نئوکلاسیک    ۳۰

کمیت‌پذیری عددی    ۳۱

وابستگی به پول    ۳۱

مفاهیم حسابداری    ۳۲

حسابداری کلی‌نگر جدید    ۳۲

حسابداری کلی‌نگر جدید    ۳۲

افشا و گزارش کردن آثار    ۳۳

ضرورت حسابداری محیط زیست    ۳۸

انواع حسابداری محیط زیست    ۳۸

وظایف درون سازمانی:    ۳۹

وظایف برون سازمانی :    ۳۹

عوامل ساختاری حسابداری محیط زیست    ۴۰

چارچوب حسابداری محیط زیست    ۴۱

معایب چارچوب اولیه ی ارائه شده از طرف شالتگر    ۴۲

چارچوب تکامل یافته ی حسابداری محیط زیست    ۴۲

مبنای حسابداری تعهدی    ۴۳

فرض تفکیک شخصیت    ۴۳

فرض تداوم فعالیت    ۴۳

اهداف گزارشگری محیط زیست:    ۴۵

کاربردهای حسابداری محیط زیست:    ۴۵

هزینه یابی زیست محیطی:    ۴۶

شناسایی و طبقه بندی هزینه های زیست محیطی:    ۴۷

هزینه های بالقوه پنهان:    ۴۷

طبقه‌بندی شرکتها به لحاظ هدف و مسئولیت پاسخگویی آنها:    ۵۴

پیاده سازی حسابداری زیست محیطی:    ۵۵

واحدهای اندازه‌گیری در EA:    ۵۷

شناسایی هزینه و زیان فعالیتهای زیست محیطی آتی:    ۶۰

هزینه های تصوری یا ارتباطی:    ۶۹

حسابداری محیط زیست:    ۷۲

حسابداری زیست محیطی:    ۷۴

پیشینه تاریخی    ۷۴

تعیین هزینه‌ها و درآمدهای محیطی:    ۷۶

معیار شناسایی هزینه و زیانهای مرتبط فعالیتهای محیط زیست:    ۷۸

مروری بر حسابداری هزینه‌های تحقق یافته محیط زیست :    ۷۹

انواع حسابداری زیست محیطی شامل:    ۸۰

مخارج آلودگی محیط زیست:    ۸۰

افشای هزینه‌ها، بدهی‌ها و تعهدا محیط زیست:    ۸۲

حسابداری مدیریت زیست محیطی    ۸۵

تعریف حسابداری مدیریت زیست محیطی از دید سازمان ملل:    ۸۵

طبقه‌بندی هزینه‌های زیست محیطی    ۸۶

انوع هزینه‌های زیست محیطی داخلی:    ۸۸

حسابداری زیست محیطی شرکتی و گزارشگری آن    ۸۹

مدیریت هزینه های زیست محیطی:    ۹۲

اصول گزارشگری و محتوای آن :    ۹۳

اصول گزارشگری:    ۹۴

نتیجه‌گیری و پیشنهادها    ۱۰۳

منبع    ۱۰۴

 

چکیده :

در عصر حاضر باتوجه به وجود برخی از محدودیتهای زیست محیطی به ویژه در تجــارت جهـانی و تنگ شدن عرصه رقابت، به ناچار بعضی شرکتهای انتفاعی از یک سو برای رفع این محدودیتها و دستیابی به درآمد بیشتر و یا کسب محبوبیت تجاری، مجبور به تحمل هزینه های زیست محیطی بوده و ازسوی دیگر برای ارزیابی مثبت عملکرد خاص حفاظت ازمحیط زیست، ناچار به کاهش هزینه های مزبور هستند.برای مدیریت بر هزینه های زیست محیطی اولین نیاز لزوم شناسایی آنها است و همین طور هزینه یابی محیطی فعالیتی است که می تواند موجب افزایش ارزش شرکت گردد. استاندارد بین المللی ایزو سری ۱۴۰۰۰ یک سیستم کنترل مدیریتی است که عملکرد زیست محیطی شرکت را به گونه ای تعریف می کند که نیازمندیهای این استاندارد را پوشش دهد و درمجموع برای این هدف است که شرکت بتواند فرایندها، ارتباطات و فعالیتهای خود را بدون ضرر به محیط زیست به انجام برساند. برخی شرکتهای تجاری ایرانی ازجمله شرکتهای فعال در بورس اوراق بهادار تهران، به ایجاد سیستم مدیریت زیست محیطی اقدام کرده و اگرچه در این راستا هزینه های واقعی به شرکت تحمیـل مـی شود، لیکن در مقابل هزینه ها، منافع و ارزش افزوده ای را به دنبال خواهد داشت. موضوع حسابداری فعالیتهای زیست محیطی در قالب یک فعالیت مستقل قابل ارزیابی است و از یک طرف بنابه دلیل پیروی از یک الگوی بهبود مستمر در فرایند اجرای ممیزی زیست محیطی، بازخورد لازم سیستم اطلاعاتی حسابداری، تکمیل کننده ممیزی مزبور بوده، امکان ارزیابی عملکرد مدیران را در راستای بهبود مستمــر عملــی می سازد. ازطرف دیگر، گزارشگری مالی برون سازمانی، درخصوص عملکرد زیست محیطی، می تواند هزینه و منفعت برنامه های زیست محیطی و اهــداف مــدیــریت را برای استفاده کنندگان خارجی فراهم سازد و اگرچه برخی از منافع ناشی از تحمل هزینه های زیست محیطــی صرفاً کیفی است و قابل اندازه گیری عینی نیست، لیکن با افشای مناسب در گزارشگری مالی می توان دیدگاه مثبتی در میان سهامداران و بازار سرمایه ایجاد کرد و به تبع آن ازطریق افزایش (PRICE/EARNING PERSHARE)P/E و نهایتاً افزایش ارزش روز سهام، موجب افزایش ثروت سهامداران گردید

مقدمه:

     فشارهای فزاینده‌ موجود در محیط و آگاهی‌های محیطی،نیاز به مطالعه تعاملات بین‌ بخش‌های اقتصادی با محیط را الزامی کرده‌ است.حساب‌های ملی‌ سنتی(تولید ملی خالص‌ یا ناخالص یا داخلی) بر اندازه گیری رشد و عملکرد اقتصادی تاکید دارد.به منظور ارزشیابی‌ جامع‌تری از دوام و توسعه،لازم است که‌ حوزه حسابداری مالی گسترده‌تر گردد تا استفاده از منابع طبیعی و همچنین زیان‌های‌ موجود در فرایند تولید را شامل شود.

همگام با رشد اقتصادی، فشار بر سیستم‌های طبیعی و منابع کره زمین شدت‌ می‌گیرد.واقعیت‌ تاسف بار این است که‌ اقتصاد به رشد خود ادامه می‌دهد،اما محیط زیست که اقتصاد به آن وابسته است رشد نمی‌کند.اگر چه نمایه‌های اقتصادی از قبیل سرمایه‌گذاری،تولید و تجارت همه و همه مثبت نشان‌ می‌دهند،اما نمایه‌های اساسی کوچک‌تر می‌شوند،خاک‌ها فرسوده‌تر می‌شوند،دمای هوا افزایش می‌یابد.همان گونه که رشد مداوم سرطان نهایتا با از بین بردن میزبانش به انهدام سیستم‌ حمایتی حیات‌بخش‌ می‌انجامد،اقتصاد جهانی نیز با رشد مداومش،میزبانش، محیط زیست،را به‌ آهستگی نابود می‌کند. در جهان امروز برنامه‌ریزی اقتصادی در راستای اهداف توسعه، امری لازم و اجتناب‌ناپذیراست، امروزه کشورهای پیشرفته محصول‌ برنامه‌ریزی‌های دقیق و صحیح،و کشورهای جهان سوم محصول‌ بی‌برنامه‌گی‌شان را می‌دروند.خوشبختانه در تمام جهان ضرورت‌ حفاظت از محیط زیست‌به صورت اصلی مسلم و انکارناپذیر پذیرفته شده است.

در حال حاضر دو مقوله توسعه‌ی پایدار و حفاظت وبهسازی محیط زیست موضوعاتی اصلی هستند که در سراسر جهان بر چگونگی رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی به منظور فقرزدایی تاثیر می‌گذارند.توسعه‌ای پایدار است که بتواند با حفظ محیط زیست،رشد اقتصادی کشور را به گونه‌ای تضمین کند که‌ ضمن افزایش رفاه نسل حاضر منابع لازم را برای تامین رفاه‌ نسل‌های آینده باقی بگذارد.

حسابداری سبز

کانون توجه روش‌های حسابداری تنها به جنبه‌های اقتصادی‌ است.جنبه‌های زیست محیطی سیستم حسابداری،خصوصا دارایی‌های(منابع)طبیعی و نقصان‌پذیر،به عنوان حسابداری‌ سبز نامیده می‌شود.واژه‌ی سبز در ۰۳ سال گذشته در ارتباط با مسائل زیست محیطی مختلف،خیلی زیاد استفاده شده است.در بسیاری موارد از این واژه برای نامیدن سازمان‌ها و ادارت استفاده‌ می‌شود.حسابداری سبز واژه‌ای کلی است که در برگیرنده‌ی‌ حسابداری محیط زیست،زیست بوم‌ها یا منابع طبیعی است.اما افزون بر این حسابداری محیز زیست نیز یک واژه‌ی کلی است زیرا به معنی هماهنگی ابعاد مختلف محیط زیست در سطوح بزرگ یا کوچک می‌باشد که در سطح کوچک قابلیت اجرایی بیش‌تری‌ دارد.

حسابداری محیط زیست سیستمی است که از توسعه‌ی‌ پایدار،یعنی کسب و سود بیش‌تر،به ویژه از شرکت‌های انرژی چند ملیتی،پشتیبانی می‌کند.حسابداری محیط زیست دارای معانی و کاربردهای زیادی است.حسابداری محیط زیست می‌تواند از حسابداری درآمد ملی‌،حسابداری زیست بوم‌ها در سطح‌ ادارات محلی و در سطح کوچک وابسته و حسابداری مالی، حسابداری صنعتی یا حسابداری مدیریت داخلی شرکت‌ پشتیبانی کند.در ادامه اصطلاحات مختلف حسابداری سبز تشریح می‌گردد.

حسابداری محیط زیست:در سطوح پایین،به معنی وارد کردن به‌ حوزه‌ی بحث حسابداری مسائل شامل حسابداری مالی، حسابرسی گزارش‌ها و حسابداری مدیریت محیط زیست است .

حسابداری مدیریت محیط زیست:به معنی مدیریت‌ محیط زیست و عملکرد اقتصادی از طریق اجراء و توسعه‌ی‌ سیستم‌ها و روش‌های مناسب مربوط به محیط زیست می‌باشد که‌ ممکن است شامل گزارشگری و حسابرسی در بعضی از شرکت‌ها شود.حسابداری مدیریت محیط زیست معمولا شامل هزینه‌یابی‌ چرخه‌ی زندگی،ارزیابی سودها و برنامه‌های راهبردی برای‌ مدیریت محیط زیست می‌شود.

حسابداری صنعتی محیط زیست:به بحث درباره‌ی رفتار هزینه‌های محیط زیست می‌پردازد تا به حسابداری بهای تمام‌ شده‌ی کامل،و شامل شناسایی،ارزیابی و تخصیص هزینه‌ی‌ قراردادها،هزینه‌های زیست محیطی و هزینه‌های اجتماعی‌ مربوط به دادرسی‌ها،تولیدات،فعالیت‌ها و یا بودجه‌ها است. واژه‌ی هزینه‌های زیست محیطی حداقل به دو جنبه‌ی مهم اشاره‌ دارد:

۱-   به تنهایی به هزینه‌هایی که مستقیما بر هزینه‌های‌ خصوصی اثر می‌گذارد اشاره می‌کند.

۲-  
 هم چنین می‌تواند شامل هزینه‌هایی برای افراد،جامعه و محیط زیست در مواقعی باشد که یک شرکت پاسخ‌گوی هزینه‌ی‌ اجتماعی نیست.

حسابداری زیست بوم‌ها:در موارد فراوانی،واژه‌ی حسابداری‌ زیست بوم‌ها برای اشاره به گزارش‌های مبتنی بر داده‌های طبیعی‌ استفاده شده است.به علاوه حسابداری زیست بوم‌ها نوعی از حسابداری محیط زیست است.از این لحاظ حسابداری‌ زیست بوم‌ها اساسا برای تدارک طرح‌های مدیریت دارایی‌ها در سطح ادارات محلی استفاده شده است.چنین طرح‌هایی،ابزاری‌ جهت ارزیابی شرایط و چرخه‌ی عمر هر دارایی طبیعی خاص‌ ارائه می‌کند.

حسابداری منابع طبیعی:واژه‌ی حسابداری منابع طبیعی بعد از وارد کردن جنبه‌های زیست محیطی در سیستم حساب‌های ملی‌ مطرح می‌شود.جایی که تاکید بر دارایی‌های طبیعی،زوال درنمایشگر ۱-رویکردها و طبقه‌بندی‌های حسابداری محیط زیست کیفیت آن و…به علت رسیدن به شاخص‌های اقتصادی تعدیل‌ شده نسبت به محیط زیست مانند درآمد ملی ناخالص می‌باشد.

حسابداری محیط زیست[۱] یک نوع‏ درک و شناخت فراسازمانی و فراگروهی ار تحولاتی است که به نوعی،به جوامع و محیط زیست انسان‏ها مربوط می‏شود.

در حال حاضر،نگرش‏های مختلفی در مورد حسابداری محیط زیست (EA) وجود دارد. در حسابداری عملکردی، حسابداری مرتبط با طبیعت و محیط زیست به‏ عنوان یک شاخه مستقل از علم حسابداری در نظر گرفته می‏شود که فعالیت‏ها و کارکردهای آن، فقط به مدیران و سرمایه‏گذاران مربوط می‏شود. در حسابداری‏ عملکردی، وظایف EA ، عبارتند از کاهش هزینه‏های محیطی و پنهان‏سازی‏ هزینه‏های محیطی در بخش‏های هزینه‏ای خاص مانند هزینه سربار و جلوگیری از آگاهی یافتن مدیریت از وجود هزینه‏ها و درآمدهای مرتبط با محیط زیست،اما حسابداری محیط زیست به دنبال شفاف‏سازی تمام عیار فعالیت‏های حسابداری در تمام ابعاد است و بر این اساس، EA ،یعنی پیگیری و شناسایی هزینه‏ها و درآمدهای‏”سبز”محصولات و خدمات ارایه شده در حسابداری مدیریت،چه در داخل‏ سازمان و چه در قالب پاسخگویی در قبال جامعه و محیط زیست(پاسخگویی‏ اجتماعی و اکولوژیکی.( خوشبختانه،حسابداری محیط زیست در کشورهای مختلف با استقبال عمومی‏ و بین‏المللی مواجه شده و نمونه این امر را می‏توان در رواج گسترده‏ استانداردهای‏ ایزو ۱۴۰۰۰ مشاهده کرد. در حسابداری محیط زیست از نوع‏”عملکردی‏”گزارش‏های مرتبط با محیط زیست فقط به سمع و نظر مدیران عالیرتبه سازمان می‏رسد، در حالی که در حسابداری محیط زیست از نوع‏”سبز”کوشش‏ می‏شود تا به سهامداران‏”دیگر”،یعنی به نسل‏های آینده،حیوانات، گیاهان،میکروارگانیزم‏ها و تمام شهروندان اطلاع‏رسانی شود.

تاریخچه پروژه حسابداری محیط زیست

سهامداران، معتقدند تا زمانی که هزینه‏های‏ محیطی شرکت‏ها مشخص نشود و اهمیت والای فعالیت‏های مبارزه با آلودگی‏ محیط زیست برای مدیران و تصمیم گیرندگان سازمانی روشن نشود، نمی‏توان‏ امیدوار بود که مدیریت محیط زیست در صنعت،جدی گرفته شود.بنابراین،پس از سال ۱۹۹۵،استاندارد ایزو ۱۴۰۰۰ برای تشویق و ترغیب شرکت‏ها به رعایت‏ سیاست‏های حسابداری محیط زیست به وجود آمد. در اینجا بد نیست که اشاره‏ای گذرا هم به تفاوت‏های موجود بین حسابداری‏ محیط زیست‏”عملکردی‏”و حسابداری محیط زیست‏”سبز”بنماییم و از این طریق‏ بر مزایا و برتری‏های حسابداری محیط زیست سبز تاکید کنیم. حسابداری محیط زیست،یک نوع درک و شناخت فراسازمانی و فراگروهی ازتحولاتی است که به نوعی،به جوامع و محیط زیست‏ انسانی مربوط می‏شود.

حسابداری محیط زیست عملکردگرا

تئوری حسابداری مالی،دارایی‌های‌ مشهود و نامشهود را به اقل بهای تمام شده‌ تاریخی و ارزش فعلی‌ شناسایی و ثبت می‌کند. اما این تئوری،استفاده‌ از منابع طبیعی و محیطی،و همچنین‌ کاهش در درآمد ناشی از افت سرمایه طبیعی را مورد ارزیابی قرار نمی‌دهد.به علاوه،تا امروز بسیاری از منابع‌ محیطی مثل آب،و هوا را به عنوان کالاهای‌ مجازدر نظر گرفته‌اند که هرگز در صورت‌های مالی،نامی از آنها برده نمی‌شود.در عملیات حسابداری مالی، تولید و توزیع محصولات یا ارائه خدمات، مستلزم استفاده از مواد مستقیم،نیروی کار مستقیم، هزینه‌های سربار تولید، هزینه‌های‌ اداری و فروش، و هم چنین هزینه‌های‌ تحقیق و توسعه است. از سوی دیگر،اگر چه هزینه‌های محیطی،بخشی از هزینه‌های‌ تولید و مدیریت را تشکیل می‌دهند اما این‌ هزینه‌ها در حساب‌های خاصی ثبت نمی‌شوند و به عنوان هزینه‌های عمومی‌ تلقی می‌شوند.شکل شماره یک هزینه‌های‌ محیطی را نشان می‌دهد.تئوری حسابداری‌ محیطی‌۴،تلاش می‌کند تا درآمدهای‌ محیطی(شامل درآمد حاصل از دفع مواد زائد،درآمد حاصل از چرخه مجدد کالاهای‌ تولیدی)و هم چنین هزینه‌های محیطی‌ (شامل هزینه‌های جبران خسارات محیطی‌ ناشی از انتشار تشعشات مضر)را در صورت سود و زیان بگنجاند.

ما در دنیای امروز،با پذیرش‌ سیستم‌های اطلاعاتی و مدیریت محیطی، هر روز بیش از پیش به اهمیت ایجاد پیوند بین عملکرد اقتصادی و محیط یک شرکت‌ پی می‌بریم،بنابر این می‌توانیم بین‌ حسابداری مالی و حسابداری طبیعی- سبزارتباط برقرار سازیم. حسابداری محیطی-سبز می‌تواند در تصمیم گیری در مورد موضوعاتی مثل، توزیع هزینه محیطی و مالیات‌های سبز، مفید باشد.عموما استفاده کنندگان‌ اطلاعات حسابداری سبز،افراد داخل‌ سازمان مدیران و مالکان موسسات هستند که وظیفه مدیریت و اداره شرکت را بر عهده‌ دارند این استفاده کنندگان می‌توانند افرادی‌ خارج از شرکت(سرمایه گذاران، بستانکاران،مسئولان مالیاتی،ساکنان‌ محلی)نیز باشند که منافع آنان به طور مستقیم یا غیر مستقیم به منافع شرکت‌ وابسته است.همه دریافت کنندگان به‌ اطلاعات معتبری نیاز دارند تا:

*فرصت‌های محیطی را تعیین و هزینه‌های اضافی فاقد ارزش افزوده را محدود کنند.

*هزینه‌های محیطی را برآورد کنند.که در هزینه‌های سربار تولید قرار می‌گیرند.

*فرصت‌های محیطی موجود برای تولید درآمد خالص را شناسایی کنند.

*دیگر جنبه‌های مدیریت عملیاتی با مشارکت دادن محیط در یک سیستم‌ محیطی اطلاعات اجرایی(سیستم‌ اطلاعات و بررسی محیطی‌۶)را به اجرا در آورده و حفظ کنند.

*هزینه‌ها و بازده آتی به کارگیری سیستم‌ اطلاعات و بررسی محیطی را تعیین کنند.

*روش‌های حسابداری هزینه و قیمت گذاری محصولات محیطی را تدوین‌ کنند.

*یک فرایند تولید محیطی برای کالاها و خدمات طراحی نمایند.

انواع‌ خاصی از هزینه وجود دارد که هزینه‌های‌ «خارجی»یا«اجتماعی»می‌باشند. هزینه‌های داخلی را می‌توان به عنوان‌ هزینه‌های سنتی،ناسازگار(توان مخفی)،و محسوس تعریف کرد که سبب بروز یک‌ تاثیر اقتصادی بر شرکت می‌شود. هزینه‌های خارجی شامل آن گروه از هزینه‌های محیطی است که شرکت‌ها مسئول آن نیستند و این هزینه‌ها هیچ پیامد اقتصادی مستقیمی برای فعالیت‌های مالی‌ این شرکت‌ها ندارند.اغلب هزینه‌های محیطی در بخش‌های‌ مختلف سیستم حسابداری گنجانده می‌شود و به دشواری می‌توان اطلاعات سبز مورد نیاز برای تصمیم گیری را جمع آوری کرد. شرکت‌ها تلاش می‌کنند تا به اهداف‌ محیطی از جمله کاهش هزینه‌های سبز، افزایش درآمد و بهبود بازده محیطی دست‌ یابد.بنابر این،لازم است که هزینه‌های‌‌محیطی ایجاد شده توسط فعالیت‌های‌ محیطی را پیش بینی،ارزیابی و ارائه کند.خط فاصل بین هزینه‌های داخلی و خارجی با توجه به تغییرات مستمر مقررات‌ و افزایش خواسته‌های بازار با هدف‌ حمایت از محیط زیست،همواره ثابت است‌ در نتیجه،شرکت‌ها نیاز دارند که عوامل‌ مولد هزینه‌های محیطی خارجی را شناسایی کرده و به خوبی درک کنند.

اغلب به طور سنتی،هزینه‌های محیطی‌ را،به عنوان هزینه‌های اداری و به صورت‌ هزینه‌هایی غیر عادی و غیر منتظره در نظر می‌گیرند که سبب بروز مشکلاتی در کار شناسایی و اندازه گیری می‌شوند، علاوه‌ بر این، این تمایل وجود دارد که آنها را از محصولات،فرایندها،یا فعالیت‌های‌ متقابلی مجزا کنند که سبب بروزشان‌ می‌شوند.این انتظار وجود دارد که هم‌ وظایف«داخلی»و هم وظایف«خارجی» تحت تاثیر حسابداری محیطی قرار گیرند. در وظایف داخلی،حسابداری-محیطی‌ سبز به مدیریت هزینه‌های محیط زیست و تحلیل تاثیرات مربوط به هزینه معیارهای‌ محیطی کمک می‌کند و موجب‌ سرمایه گذاری‌های کارا و موثری بر روی‌ محیط زیست می‌شود.وظایف خارجی،بر پذیرش تصمیمات طرف‌های ذینفع‌ قرار دادها تاثیر می‌گذارد.از آنجایی که‌ می‌توان از اطلاعات به عنوان عاملی برای‌ دسته بندی محیطی شرکت‌ها و همچنین،به‌ عنوان عاملی درآمد زا استفاده کرد، ارزش‌های اعمال شده توسط حسابداری‌ محیط زیست منعکس کننده ثبات ذخایر و عرضه یکنواخت سرمایه است. هنگام ارائه اطلاعات حسابداری‌ محیطی به کاربران خارجی مثل‌ مصرف کنندگان،سرمایه گذاران،ساکنان‌ محلی،دو نوع وظایف داخلی و خارجی‌ وجود دارد.پایگاه داده‌های شرکت برای‌ وظایف داخلی یا خارجی،یکسان است. برای وظایف داخلی،موضوعاتی برگزیده‌ می‌شوند.که برای شرکت حائز اهمیت هستند برای توزیع این اطلاعات در خارج از سازمان‌ لازم است که این اطلاعات از انسجام و تشابه‌ کافی برخوردار باشند تا اطلاعات دقیقی در اختیار استفاده کنندگان قرار گیرد.

برای مدیریت خوب عملیاتی،به عنوان‌ یک عامل ضروری نیاز،به ارزیابی‌ هزینه‌های محیطی و همچنین نتایج‌ اندازه گیری‌های محیطی داریم.شرکت باید مقدار پول سرمایه گذاری شده،و هزینه‌ محیطی مربوط به حفاظت از محیط زیست‌ و میزان آگاهی از تاثیرات محیطی را ارزیابی‌ و تحلیل کند.اهمیت این عوامل برای‌ شرکت‌ها در بهبود کارایی کاربرد و برای‌ استفاده کنندگان در پذیرش تصمیمات‌ معقول محیطی،بسیار فوق العاده است. ارزیابی هزینه‌های محیطی و نتایج حاصل‌ از ارزیابی‌های محیطی برای رشد و عملیات‌ سیستم دقیق مدیریت محیط زیست مفید است.به عبارت دیگر،می‌توان از حسابداری محیطی به عنوان شاخصی‌ برای مدیریت عملکرد محیطی آنها استفاده‌ کرد.از تحلیل هزینه‌های محیطی و نتایج‌ حاصل از ارزیابی‌های محیطی،می‌توان به‌ عنوان ابراز اجرائی داخلی برای یک سیستم‌ مدیریت محیطی استفاده کرد.اعلان‌ هزینه‌های محیطی به معیاری برای ارزیابی‌ رفتار محیطی شرکت تبدیل شده است. می‌توان از طریق اعلان محتوای هزینه‌های‌ محیطی و سهم آن در فعالیت‌های محیطی، دریافت کنندگان اطلاعات محیطی را از روش حفاظت شرکت از محیط زیست آن‌ آگاه کرد.بسیاری از موسسات و شرکت‌ها گزارش‌های محیطی خود را از قبل آماده‌ کرده و اعلان کرده‌اند.تعداد شرکت‌هایی که‌ هزینه‌های محیطی خود را با استفاده از فرایند حسابداری محیطی اعلام می‌کنند هر روزه افزایش می‌یابد و بسیاری از شرکت‌ها به این نیاز پی برده‌اند. به کارگیری حسابداری محیطی مناسب‌ برای هر شرکت اساسا از طریق آزمایش‌های‌ بسیار و پیشرفت‌های حاصل توسط هر شرکت انجام می‌گیرد.هیچ نظام حسابداری‌ محیطی وجود ندارد.که به طور کامل آماده‌ کاربرد باشد.هر شرکت در حال کسب‌ تجربیاتی است که به بهبود و اصلاح نیاز دارد.فرایند پیشنهاد شده برای راه اندازی‌ سیستم محیطی،تشخیص و اندازه گیری‌ تاثیرات محیطی فعالیت‌های عملیاتی،و هم چنین،ارزشیابی نتایج محیطی است. هدف اصلی از این نوع حسابداری محیط زیست،عبارتست از مخفی کردن EA در فرایند اصلی حسابداری و جلوگیری از آگاهی عمومی از وجود هزینه‏های طبیعی و انسانی و محدود کردن مباحث زیست محیطی حسابداری به پاره‏ای مسایل هزینه‏ای‏ و فنی خاص و به میان آوردن استدلالات ابزاری و حقوقی مانند جریمه‏ها و دعاوی‏ حقوقی.طرفداران EA عملکردی معتقدند که انسان‏ها از طبیعت جدا هستند وحقوق‏ آنها نیز با هم تفاوت دارد.در این حالت، EA فقط به قوانین و مقررات موجود و رعایت آنها از سوی سازمان‏ها محدود می‏شود.در این دیدگاه،منابع طبیعی و سایر حسابداری مرتبط با طبیعت و محیط زیست،به عنوان یک شاخه مستقل از علم حسابداری در نظر گرفته می‏شود.منابعی که قابل اندازه‏گیری و سنجش نیستند،به هیچ گرفته می‏شوند(لمن و تینکر،۱۹۹۶). به عبارت دیگر،تبعیض قایل شدن میان منابع انسانی و منابع طبیعی‏ (برتری دادن منابع انسانی بر طبیعت)،برتری دادن سود به ثروت عمومی،ترجیح‏ شرکت‏ها بر اکوسیستم‏ها و دلار بر احساسات،از جمله ویژگی‏های این نوع EA می‏باشند.تمام این مسایل هم به معنای آن است که از نظر عملکردگراها، EA پنهان‏سازی هزینه‏های محیطی در فرایند اصلی حسابداری،هدف نهایی EA عملکردی است(لارینگا و گونزالس،۱۹۹۶).در این رویکرد،گزارش‏های مرتبط با EA ،فقط به سمع و نظر مدیران عالیرتبه سازمان می‏رسد.به عنوان مثال،شرکت‏ Nike نگران است که عملکرد ضعیفش در بخش محیط زیست به مطبوعات گزارش شود و مصرف کنندگان و قانونگذاران،از این امر آگاه کردند.بنابراین،این نوع‏ حسابداری محیط زیست خود خواهانه،تنها با هدف‏ سرپوش گذاشتن بر ضعف‏های عملکردی در بخش‏ محیط زیست و اجتناب از جریمه‏های قانونی مرتبط با آن صورت می‏گیرد.پس EA عملکردگرا،مانعی بر سر راه تغییر و تحول است.

محیط زیست و رشد اقتصادی

در اکثر کشورها یکی از مهم‌ترین مشکلات محیط زیست، کم‌رنگی ملاحظات زیست محیطی در سیاست‌ها و برنامه‌های‌ کلان است.علت اصلی این موضوع لحاظ نکردن آن در تولید ناخالص داخلی کشورها است.سرمایه‌گذاری در سطح‌ برنامه‌ریزی‌های کلان اقتصادی معمولا به سمت بخش‌هایی سوق‌ پیدا می‌کند که سهم عمده‌ای در تولید ناخالص داخلی دارند.لذا چنانچه ارزش‌گذاری مناسبی از منابع زیست محیطی به عمل‌ نیاید سرمایه‌گذاری در این بخش متناسب با ارزش واقعی این‌ منابع در تولید ناخالص داخلی به وجود نمی‌آید و باعث تضعیف‌ منابع زیست محیطی می‌شود.

یک ضرورت کلیدی وارد ساختن منابع،سودها و زیان‌های‌ زیست محیطی به معادله‌ی اقتصادی است.حسابداری‌ زیست محیطی نقش مهمی در ارائه‌ی اطلاعات محیط زیست به‌ استفاده‌کنندگان مختلف در تمام سطوح بازی می‌کند.کانون توجه‌ حسابداری جنبه‌های اقتصادی محیط زیست است.

رابطه‌ی حسابداری و محیط زیست

علاقه‌ی وافری به حفاظت محیط زیست در تمام سطوح‌ وجود دارد که این امر با صدور مقررات زیست محیطی در بسیاری‌ از کشورها نمود یافته است.دولت‌ها برای جلوگیری از انحطاط محیط زیست در جستجوی راه‌حل‌های جدیداند.واضح است که‌ حفاظت محیط زیست به یک سیستم مدیریتی مستقل نیاز دارد. سیستم اطلاعات حسابداری نیز به عنوان یکی از بخش‌های مهم‌ سیستم اطلاعات مدیریت می‌تواند نقش به سزایی در ارائه‌ی‌ اطلاعات زیست محیطی ایفا نماید.حرفه‌ی حسابداری می‌تواند اطلاعات مناسبی را با افشای مناسب چگونگی ارائه‌ی دارایی‌ها و بدهی‌های زیست محیطی، و چگونگی انعکاس مخارج مصرف‌ شده برای محیط زیست،به مدیریت ارائه کند.

ورود محیط زیست به سیستم حسابداری به اصلاح‌ شاخص‌های اقتصادی می‌انجامد و استفاده‌کنندگان مختلف را قادر می‌سازد تا تصمیماتی بگیرند که پشتوانه‌ی توسعه‌ی پایدار است. هم چنین حسابداری محیط زیست‌ دارای مضامین مختلف و استفاده‌های زیادی است.حسابداری محیط زیست می‌تواند پشتوانه‌ی حسابداری منابع طبیعی‌ در سطحی گسترده، حسابداری بوم‌شناسی‌ در سطح ادرات محلی،و حسابداری‌ مالی،حسابداری صنعتی یا حسابداری مدیریت در سطح کوچک‌ باشد.اما این نوع حسابداری محیط زیست،خواهان‏ شفافیت و آشکار شدن مسایل زیست محیطی در فرایند حسابداری است.در این نوع EA کوشش می‏شود تا به‏ سهامداران‏”دیگر”یعنی به نسل‏های آینده،حیوانات، گیاهان،میکروارگانیزم‏ها و تمام شهروندان‏ اطلاع‏رسانی شود(اندرو و کیدونیس،۱۹۹۶).در اینجا، صحبت از تجدید حیات چرخه‏های زنده حیوانات و گیاهان و به‏طور کلی،حیات مجدد طبیعت به میان‏ می‏آید.

EA سبز به دنبال به تحرک واداشتن سازمان‏ها و سوق دادن آنها به سمت‏ شفاف‏تر کردن جنبه‏های زیست محیطی فعالیت شرکت‏هاست.بنابراین، EA سبز به دنبال فراهم آوردن بستری مناسب برای گفتگوهای میان همه سهامداران است. EA سبز با فرایند انباشت سرمایه‏هایی که به محیط زیست لطمه می‏زنند، مخالفت می‏کند(لمن و تینکر،۱۹۹۶)و برای نیل به این مقصود،می‏بایستی یک‏ نوع تعامل دموکراتیک میان شرکت‏ها،کارمندان،جوامع و دولت‏ها به وجود بیاید و هدف نهایی آن هم بهبود وضعیت اکولوژیکی کشورها از طریق اصلاح فعالیت‏های‏ شرکت‏هاست.هدف EA سبز همانا توضیح آن چیزی است که برای جهان طبیعت اتفاق‏ می‏افتد(لمن و تینکر،۱۹۹۶)

حسابداری سبز و سیستم‌های محیطی‌ مدیریت

سیستم محیطی مدیریت‌ (سیستم‌های مدیریت محیط)مجموعه‌ فرایندها و سیاست‌هایی است که تعیین‌ می‌کند یک شرکت چگونه به مدیریت‌ تاثیرات احتمالی در محیط طبیعی خود،و سلامت و رفاه شهروندان می‌پردازد.این‌ برنامه،سیستمی خلق می‌کند که تاثیرات‌ محیطی را از همه جنبه‌های یک شرکت،از نظر کمی،ارزیابی،ثبت و بیان‌ می‌کند. پذیرش سیستم‌های مدیریت محیطی‌ توسط شرکت‌ها عموما می‌تواند سبب‌ تغییر ارتباط بین عملکرد اقتصادی و بازده‌ محیطی شود.شرکت استفاده کننده از سیستم‌های مدیریت محیط،این توانایی را دارد که تشکیلات خود را مجددا طوری‌ طراحی کند که تاثیرات نامطلوب آن بر محیط را به حداقل برساند.به علاوه،با پذیرش سیستم‌های مدیریت محیط با کیفیت بالا،احتمال دارد موفق به کشف‌ مواردی از کاهش استفاده از منابع پولی و طبیعی شود. سیستم جامع مدیریت و حسابداری‌ محیطی‌۸عبارت از به کار گیری پایگاه داده‌ برای ثبت،بررسی و تایید کیفیت و گزارش دهی عناصر محیطی است.اهمیت‌ این برنامه در تثبیت تعادل هر ماده شیمیایی‌ به تنهایی است.این عناصر برای داروی‌های‌ محیطی بعدی جهت گزارش دهی و بررسی‌های لازم،در یک پایگاه داده ثبت‌ می‌شوند و بنابر این در هر لحظه از زمان‌ می‌توان گزارش‌های محیطی را ارائه داد. مجموع عناصر مورد استفاده،کمیت مواد زائدی را نشان می‌دهند که بیرون ریخته‌ شده است.با وارد کردن مجموع مواد شیمیایی مصرف شده،این برنامه می‌تواند مجموع مواد شیمیایی بیرون ریخته شده را محاسبه کند. برنامه سیستم جامع مدیریت و حسابداری محیطی مطابق با مدل‌های‌ بین المللی برای مدیریت محیط زیست‌ (US,ISO 14001) تهیه شده است.با این‌ برنامه،مدیر شرکت می‌تواند بر جمع آوری، ثبت و استفاده از عناصر محیطی،تضمین‌ کیفی و دسترسی به همه سطوح تولید و توزیع گزارش‌های محیطی،کنترل کامل‌ داشته باشد.

 حسابداری سبز به عنوان یک سیستم اطلاعاتی

این برنامه می‌تواند مستند سازی‌ کامل تاثیرات محیطی حاصل از عملیات‌های شرکت را تسهیل کند. همچنین،ما را در مستند سازی نتایج‌ اقدامات اصلاحی یاری می‌دهد.به علاوه، در ایجاد آگاهی کامل از موقعیت محیطی‌ شرکت نقش دارد و یک ابزار اجرایی در اختیار می‌گذارد که نشان می‌دهد بسیاری از اهداف مطلوب محیطی در حال محقق‌ شدن است. در همین راستا سیستم اطلاعات‌ جغرافیایی‌نیز یک بخش زیر بنایی از مدیریت محیط زیست را تشکیل می‌دهد، زیرا قادر به رکورد گیری،ثبت و تحت تاثیر قرار دادن داده‌های جغرافیایی است.مدیریت‌ اثر بخش محیط زیست مستلزم گرد آوری و تحلیل عناصر منابع غیر همسان است. سیستم اطلاعات جغرافیایی امکان آزمایش‌ دقیق،کارا،و مکرر راهبردهای مدیریتی را به منظور ارزشیابی مناسب بودن آنها قبل از کاربرد،فراهم می‌سازد.همچنین،می‌توان‌ بین سیستم اطلاعات جغرافیایی و برنامه‌ محیط زیست مثل سیستم جامع مدیریت و حسابداری محیطی پیوند برقرار کرد و به‌ این ترتیب،منبعی کارا از جریان‌های‌ مختلف برای این مدل و ابزارهایی اثر بخش‌ برای مشاهده و تحلیل نتایج بدست آورد. مشکل سیستم‌های اطلاعات محیطی‌ در دسترس نبودن اطلاعات ورودی مناسب‌ است.به طور مثال،اگر بخواهیم مواد فرایند تولیدی،از جمله کار در جریان و هم چنین‌ مواد خام را تعریف کنیم،باید اجزای‌ سازنده آن مشخص باشند.همه برنامه‌های‌ پیشگفته،نشان می‌دهند که حتی‌ تامین کنندگان نیز به دلیل رقابت،نمی‌توانند یا همیشه مشتاق نیستند که اطلاعات‌ محیطی را ارائه دهند.

مزایای حسابداری محیط زیست

مزایای اصلی حسابداری محیط زیست را به طور خلاصه‌ می‌توان به شرح زیر بیان نمود:

*سیستم مناسب حسابداری محیط زیست،یک معیار حمایت‌کننده برای دست‌یابی به توسعه‌ی پایدار است که تا اندازه‌ای ابزار اصلی برای اندازه‌گیری،کنترل و تصمیم‌گیری‌ می‌باشد.

*مخارج زیست محیطی،چه هزینه‌ی سرمایه‌ای چه هزینه‌ی‌ جاری به طور چشم‌گیری روز به روز افزایش می‌یابد.

*مدیریت نیاز به اطلاعات مالی درباره‌ی مخارج زیست محیطی‌ دارد.

*برنامه‌ریزی هزینه‌های اساسی نیاز به اطلاعات مالی دارد.

*هزینه‌های محیط زیست ممکن است در حساب‌های سربار پنهان شوند یا به گونه‌ای دیگر نادیده گرفته شوند .

*نیاز بهره‌مندان(دولت،سرمایه‌گذاران،وام‌دهندگان،بانک‌ها، سازمان‌های غیردولتی و غیره)به اطلاعات مالی در زمینه‌ی‌ عملکرد زیست محیطی سازمان‌های مختلاف رو به افزایش است.

*بسیاری از فعالیت‌های زیست محیطی کمّی است،ماهیت مالی‌ دارندذ و بنابراین تاثیر به سزایی بر هزینه‌ها،دارایی‌ها و بدهی‌های‌ سازمان‌ها دارند.

*بدیهی است که هر واحد تجاری یک ستاده‌ی اصلی و یک‌ ستاده ثانوی دارد که آلودگی محیط زیست از جمله آن است.اگر واحد تجاری جهت تعدیل یا جلوگیری از آن هزینه‌ای نپردازد، آن گاه اشخاص ثالث جامعه می‌بایست متحمل آن شود.

*خطرات زیست محیطی ممکن است منجر به بدهی‌های‌ زیست محیطی‌۶هنگفتی شوند و متعاقبا سازمان یا واحد تجاری‌ ممکن است متحمل پرداخت‌های زیادی شوند که به طور جدی بر موقعیت نقدینگی و مالی‌اش اثر می‌گذارد.

*مدیریت صحیح منابع در یک نگرش دوستانه با محیط زیست‌ منجر به فواید مستقیمی،هم چون صرفه‌جویی یا کاهش هزینه‌ها، یا فواید غیرمستقیمی،هم چون ایجاد سرقفلی بالاتر یا تصویری‌ بهتر از سازمان،می‌شود.

*وجود یک نگرش دوستانه به محیط زیست مزیت رقابتی برای‌ سازمان‌ها ایجاد می‌کند.

*حسابداری هزینه‌ها و عماکرد محیط زیست می‌تواند پشتیبان‌ توسعه‌ی سازمان و اجرای سیستم مدیریت محیط زیست‌۷ ( EMS )و اعتبارنامه‌ی ۰۰۰۴۱ ISO باشد .

به دلایل فوق،این باور وجود دارد که حسابداری باید نسبت‌ به اندازه‌گیری،ارزیابی و افشاء عملکرد زیست محیطی در صورت‌های مالی یا پیوست‌های آن مسئول باشد.شکی نیست که‌ اندازه‌گیری عملکرد زیست محیطی به سیستم‌های حسابداری‌ بستگی دارد اما برای این منظور به اطلاعات بیشتری در مقایسه با اطلاعات مرسوم حسابداری نیاز است.رویکرد پولی به مسائل‌ زیست محیطی،به طور کلی درست نیست.اما اقتصاددانان و حسابداران مجبورند تا بهترین برآوردها را بر طبق فنون رایج به‌ دست دهند.

باتوجه به مشکل عدم وجود اطلاعات حسابداری با صحت و دقت بیشتر در شرکتهایی که در کنار فعالیت اصلی خود، فعالیتهــای زیست محیطــی را هم مدیریت می کننــد، ضــرورت وجود یک سیستم هزینه یابی مناسب احساس می شود.درحال حاضر نگرش تازه ای نسبت به آثار زیست محیطی ناشی از فعالیت صنعتی موسسات انتفاعی بروز کرده است که این موضوع نگاه موسسات انتفاعی را از طراحی محصول و فرایندها تا خدمات پس از فروش دچار تغییرات عمده ای کرده است. این درحالی است که ارزش واقعی منابع طبیعی ازجمله هوا، زمین، آب و غیرو که برای تولید محصولات مختلف صرف می شود، در بهای تمام شده محصولات تولیدی به درستی منعکس نمی شود و صنایع سبز علی رغم تحمل هزینه های محیطی داخلی نسبت به صنایع غیرسبز مشابه، محصولاتی با کاربرد یکسان تولید می کنند. از این رو مدیریت نه تنها درخصوص کارآیی و اثربخشی فعالیت موسسه تحت سرپرستی خود مسئول است بلکه در مقابل هر آنچه که در قبال فعالیت انتفاعی، درمورد مشکلات محیطی بروز می کند، نیز مسئول است. یک واحد انتفاعی درکنار مسئولیتهای اقتصادی ناچار است مسئولیت محیطی و یا اجتماعی را نیز بپذیرد.

حسابداری زیست محیطی

حسابداری محیط زیست کاربردهای متفاوتی دارد که ازجمله می توان حسابداری درآمد ملی، حسابداری مالی و یا حسابداری مدیریت را نام برد، درحالی که حسابداری درآمد ملی از دیدگاه یک مقیاس اقتصاد ملی به منابع و مصارف طبیعی نگاه می کند لیکن حسابداری مالی از نگاه استفاده کنندگان گزارشهای مالی به جهت تصمیم گیری و ارائه مسئولیتهای عمومی موضوع را بررسی می کند و بالاخره حسابداری مدیریت به عنوان یک سیستم اطلاعاتی با هدف پشتیبانی تصمیمات مدیریتی به موضوع نگاه می کند.

به جهت حساسیت موضوع زیست محیطی چه به عنوان یک الزام برون سازمانی و یا درون سازمانی، حسابداری زیست محیطی با قصد هزینــه یابی فعالیتهای زیست محیطی پیوند می یابد و موضوع هزینه به جهت واقعی بودن آن و تاثیری که برعملکرد اقتصادی بنگاه انتفــاعی می گذارد بسیار حائزاهمیت است. آثار هزینه های زیست محیطی در فعالیت اقتصادی زمانی قابل توجیه خواهدبود که نکات مثبتی در عملکرد آتی بنگاه انتفاعی به همراه داشته باشد.

 

هزینه یابی زیست محیطی

حسابداری مدیریت به عنوان یک سیستم پشتیبانی تصمیم در برخورد با هزینه های واقعی متحمله توسط بنگاه تجاری به ناچار هزینه های زیست محیطی را از سایر هزینه ها تفکیک کرده و با نگاهی متفاوت به ارائه اطلاعات مالی در این خصوص می پردازد. مدیریت بر هزینه از یک سو با عوامل خارجی و از سوی دیگر با عوامل داخلی بنگاه اقتصادی درگیر است. اگر عامل خارجی را رضایتمندی مشتری تلقی کرده، آنگاه کاهش هزینه ازطریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش افزوده مواجه است و طیف آن عوامل از طراحی محصول تا خدمات پس از فروش را شامل می گردد. درحالی که عامل خارجی، رضایتمندی زیست محیطی باشد، آنگاه کاهش هزینه از طریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش اقتصادی مشکل خواهدشد. به عبارتی هزینه های زیست محیطی گاهی فاقد ارزش افزوده قابل تقویم بوده و بنگاه اقتصادی بنابه این محدودیت تمایلی به حذف فعالیتهای مخرب زیست محیطی نــدارد،لیکـن کنترل و کاهش هزینه این گونه فعالیتها را برنامه ریزی می کند و این به آن معنــا است کــه مدیریت بر هزینه زیست محیطی با هدف رضایت محیطی عملی است و برای انجام آن ناگزیر به تفکیک هزینه و انتخاب شاخصهای مناسب است.

گزارشگری زیست محیطی

از آنجایی که حسابداری زیست محیطی گزارشگری زیست محیطی را نیز دربردارد و عملکرد زیست محیطی از دید استفاده کنندگان گزارشهای مالی حائزاهمیت است، لیکن اهداف گزارشگری عملکرد اقتصادی با اهداف گزارشگری زیست محیطی کاملاً انطباق نداشته، لذا به جهت محدودیت موجود در علائق استفاده کنندگان، نیاز به الزامات گزارشگری ویژه احساس می گردد.پاز آن جهت که بنگاههای انتفاعی مخارجی را تحت مــوضــوع زیست محیطی متحمل می شوند، لذا ارائه یک تصویر از عملکرد زیست محیطی که حاوی منافع حاصل از تحمل هزینه های مزبور باشد، باتوجه به ساختار موجود حسابداری، دشوار است، به این جهت بسیاری ازبنگاههای انتفاعی هزینه فعالیتهای زیست محیطی را بدون مقابله با منافع آن، تنها به عنوان اقلام هزینه ای منظور کرده و در گزارشگری مالی به گونه ای موثر آنها را افشاء نمی کنند.افشای هزینه های زیست محیطی در راستای حفظ ثروت سهامداران موجبات افزایش ارزش بنگاه انتفاعی را فراهم می سازد. و اگرچه منافع اینگونه هزینه ها قابل تقویم به ریال نیست، ولی درعین حال ایجاد تمایز در بنگاه انتفاعی به عنوان یک صنعت سبز را موجب می گردد و علی رغم وجود مزیتها در حفظ بــازار رقابتی در میان صنایع مشابه غیرسبز، از طـــریق ایجاد محبوبیت اجتماعی، آثار مفید و مـــوثری بر قیمت سهام اینگونه بنگاهها در بازار بــورس اوراق بهادار خواهد داشت، لذا گزارشگری زیست محیطی با نگــاه دقیق تری باید موردتوجه مدیران واحدهای اقتصادی باشد، به ویـــژه واحدهایی که در زمینه زیست محیطی متحمــل مخارج زیادی می گردند.

حسابداری زیست محیطی

حسابداری محیط زیست کاربردهای متفاوتی دارد که ازجمله می توان حسابداری درآمد ملی، حسابداری مالی و یا حسابداری مدیریت را نام برد، درحالی که حسابداری درآمد ملی از دیدگاه یک مقیاس اقتصاد ملی به منابع و مصارف طبیعی نگاه می کند لیکن حسابداری مالی از نگاه استفاده کنندگان گزارشهای مالی به جهت تصمیم گیری و ارائه مسئولیتهای عمومی موضوع را بررسی می کند و بالاخره حسابداری مدیریت به عنوان یک سیستم اطلاعاتی با هدف پشتیبانی تصمیمات مدیریتی به موضوع نگاه می کند.

به جهت حساسیت موضوع زیست محیطی چه به عنوان یک الزام برون سازمانی و یا درون سازمانی، حسابداری زیست محیطی با قصد هزینــه یابی فعالیتهای زیست محیطی پیوند می یابد و موضوع هزینه به جهت واقعی بودن آن و تاثیری که برعملکرد اقتصادی بنگاه انتفــاعی می گذارد بسیار حائزاهمیت است. آثار هزینه های زیست محیطی در فعالیت اقتصادی زمانی قابل توجیه خواهدبود که نکات مثبتی در عملکرد آتی بنگاه انتفاعی به همراه داشته باشد.

هزینه یابی زیست محیطی

حسابداری مدیریت به عنوان یک سیستم پشتیبانی تصمیم در برخورد با هزینه های واقعی متحمله توسط بنگاه تجاری به ناچار هزینه های زیست محیطی را از سایر هزینه ها تفکیک کرده و با نگاهی متفاوت به ارائه اطلاعات مالی در این خصوص می پردازد. مدیریت بر هزینه از یک سو با عوامل خارجی و از سوی دیگر با عوامل داخلی بنگاه اقتصادی درگیر است. اگر عامل خارجی را رضایتمندی مشتری تلقی کرده، آنگاه کاهش هزینه ازطریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش افزوده مواجه است و طیف آن عوامل از طراحی محصول تا خدمات پس از فروش را شامل می گردد. درحالی که عامل خارجی، رضایتمندی زیست محیطی باشد، آنگاه کاهش هزینه از طریق شناسایی عوامل آن با هدف حذف فعالیتهای بدون ارزش اقتصادی مشکل خواهدشد. به عبارتی هزینه های زیست محیطی گاهی فاقد ارزش افزوده قابل تقویم بوده و بنگاه اقتصادی بنابه این محدودیت تمایلی به حذف فعالیتهای مخرب زیست محیطی نــدارد،لیکـن کنترل و کاهش هزینه این گونه فعالیتها را برنامه ریزی می کند و این به آن معنــا است کــه مدیریت بر هزینه زیست محیطی با هدف رضایت محیطی عملی است و برای انجام آن ناگزیر به تفکیک هزینه و انتخاب شاخصهای مناسب است.

 

گزارشگری زیست محیطی

از آنجایی که حسابداری زیست محیطی گزارشگری زیست محیطی را نیز دربردارد و عملکرد زیست محیطی از دید استفاده کنندگان گزارشهای مالی حائزاهمیت است، لیکن اهداف گزارشگری عملکرد اقتصادی با اهداف گزارشگری زیست محیطی کاملاً انطباق نداشته، لذا به جهت محدودیت موجود در علائق استفاده کنندگان، نیاز به الزامات گزارشگری ویژه احساس می گردد.

از آن جهت که بنگاههای انتفاعی مخارجی را تحت مــوضــوع زیست محیطی متحمل می شوند، لذا ارائه یک تصویر از عملکرد زیست محیطی که حاوی منافع حاصل از تحمل هزینه های مزبور باشد، باتوجه به ساختار موجود حسابداری، دشوار است، به این جهت بسیاری ازبنگاههای انتفاعی هزینه فعالیتهای زیست محیطی را بدون مقابله با منافع آن، تنها به عنوان اقلام هزینه ای منظور کرده و در گزارشگری مالی به گونه ای موثر آنها را افشاء نمی کنند.

افشای هزینه های زیست محیطی در راستای حفظ ثروت سهامداران موجبات افزایش ارزش بنگاه انتفاعی را فراهم می سازد. و اگرچه منافع اینگونه هزینه ها قابل تقویم به ریال نیست، ولی درعین حال ایجاد تمایز در بنگاه انتفاعی به عنوان یک صنعت سبز را موجب می گردد و علی رغم وجود مزیتها در حفظ بــازار رقابتی در میان صنایع مشابه غیرسبز، از طـــریق ایجاد محبوبیت اجتماعی، آثار مفید و مـــوثری بر قیمت سهام اینگونه بنگاهها در بازار بــورس اوراق بهادار خواهد داشت، لذا گزارشگری زیست محیطی با نگــاه دقیق تری باید موردتوجه مدیران واحدهای اقتصادی باشد، به ویـــژه واحدهایی که در زمینه زیست محیطی متحمــل مخارج زیادی می گردند.

عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست

با توجه به رشد روزافزون جمعیت و محدود بودن منابع طبیعی در دسترس، امروزه مسئله حفاظت از محیط زیست به‌عنوان یکی از مهمترین مسائل جامعه بشری مطرح شده است. نکته حائز اهمیت این است که حفظ محیط زیست محدود به مرزهای سیاسی و جغرافیایی نیست و اهتمام جمعی همه ساکنان کره زمین را می‌طلبد. با نگرش سیستمی، مسئله حفظ محیط زیست نیازمند یک سیستم مدیریت زیست‌محیطی است که به‌صورت یکپارچه با سایر سیستمهای مدیریتی به اجرا درآید. سیستم اطلاعات حسابداری به‌عنوان جزء مهمی از سیستم اطلاعات مدیریت می‌تواند نقش بسزایی در کمک به حفاظت از محیط زیست از سوی شرکتهای تولیدی آلاینده برعهده بگیرد. اینکه مخارج مصرف شده برای محیط زیست از سوی شرکت چگونه در حسابها منعکس شود یا نحوه افشای آنها چگونه باشد مسائلی است که حسابداری می‌تواند با پرداختن به آنها رویه و اطلاعات مناسبی برای مدیریت ارائه کند. اما لازمه چنین کمکی مستلزم وجود قوانین و مقررات جهت حفاظت محیط زیست برای شرکتهای تولیدی و همچنین ایجاد رهنمودهای حسابداری لازم از سوی مجامع حرفه‌ای حسابداری است. از سوی دیگر آگاهی و اهمیت دادن مدیران به سیستمهای کنترلی محیط زیست در شرکت می‌تواند موجب کاهش آلودگی شود.

با توجه به اینکه در طی سالهای اخیر وضعیت آلودگی کشورمان روند افزایشی داشته است و شرکتهای تولیدی در این زمینه سهم زیادی دارند بر آن شدیم تا با نشان دادن نقش حسابداری در جهت کمک به کاهش آلودگی از طریق تاثیر مخارج و افشای مالی و ارائه اطلاعات مناسب به مدیریت، قدمی هر چند ناچیز در این زمینه برداریم.

بحران آلودگی هوا بویژه در تهران به‌حدی رسیده است که کارشناسان می‌گویند برای نجات جان هزاران سالخورده و بیمار باید چاره‌ای اساسی اندیشیده شود. هنوز آماری از قربانیان آلودگی هوا در تهران منتشر نشده است، اما می‌توان حدس زد آلودگی هوا، عامل مرگ انبوهی از ۱۹۰۰۰ قربانی سکته‌های قلبی و مغزی در سال ۱۳۷۱ بوده است” .

حدود ۶۰ درصد صنایع کشور، در تهران و پیرامون آن متمرکز شده است. این تراکم غیراصولی و بی‌رویه فیزیکی از علل اصلی آلودگی شدید هوا و محیط زیست است” .

روابط نزدیک اقتصادی، سیاسی، بازرگانی، صنعتی، فرهنگی و آموزشی ایران با برخی از کشورهای پیشرفته جهان سبب شده است که دامنه پیشرفت و توسعه تکنولوژی کشور ما را نیز دربر بگیرد.

نیاز به نوعی سیستم مقدماتی برای تدوین و رسمیت بخشیدن به مسائل، بخصوص با توجه به کیفیت موجود اطلاعات زیست‌محیطی، در درجه اول اهمیت قراردارد. گرایش هواداری از محیط زیست به‌عنوان یک فلسفه، طرفداران فراوانی یافته است. با این حال هنوز جای حسابداری در ایفای نقش در کمک به حفاظت محیط زیست از طریق ارائه و افشای اطلاعات در این زمینه به استفاده‌کنندگان داخلی و خارجی، خالی است. دستیابی به گزارشهای حسابداری محیط زیست در کنار سایر گزارشها می‌تواند جامعه را به‌طور کامل در جریان پیشرفت رسیدگیها به خطرات زیست‌محیطی موجود و آینده قرار دهد.

 

 

عوامل موثر در توسعه محیط زیست

در تحقیقی که برای بیان عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست در ایران صورت گرفت سه فرضیه به شرح زیر تدوین شده است:

فرضیه اول‌ـ بین استقرار ضوابط و استانداردهای زیست‌محیطی و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

فرضیه دوم‌ـ بین وجود مجامع و گروههای متخصص زیست‌محیطی و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

فرضیه سوم‌ـ بین آگاهی مدیران از اهمیت و اثرات استفاده از سیستمهای کنترلی محیط زیست و توسعه حسابداری محیط زیست رابطه معنیداری وجود دارد.

از روش تحقیق زمینه‌یابی، برای شناخت دیدگاههای افراد صاحبنظر و ذینفع استفاده شده است و در این روش از پرسشنامه برای تعیین نظرات موافق و مخالف با طرح یا الگوی جدید استفاده می‌شود.

در سه فرضیه این تحقیق، متغیر وابسته«توسعه حسابداری محیط زیست» بوده که می‌خواهیم تاثیر متغیر مستقل را برآن معلوم و مشخص سازیم و متغیرهای مستقل شامل «ضوابط و استانداردهای زیست‌محیطی» در فرضیه اول و «وجود مجامع و گروههای متخصص زیست‌محیطی» در فرضیه دوم و «آگاهی مدیران از اهمیت و اثرات استفاده از سیستمهای کنترلی محیط زیست» در فرضیه سوم هستند.

این تحقیق شامل شرکتهایی است که سهم چشمگیری در آلودگی محیط زیست دارند اما تعداد درخور توجهی از صنایع آلاینده عمدتاً دولتی و نظامی‌اند و از شمول گزارشگری برون‌سازمانی معافند و از نظام حسابداری بازرگانی پیروی نمی‌کنند و برخی هزینه‌ها از جمله هزینه‌های محیط زیست را درنظر نمی‌گیرند؛ لذا این شرکتها مشمول جامعه آماری این تحقیق نیستند. از طرفی دیگر چون ۶۰ درصد صنایع کشور در اطراف تهران تمرکز یافته‌اند لذا جامعه آماری این تحقیق تمامی شرکتهای پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار تهران را که آلاینده محیط زیست هستند و در محدوده استان تهران قرار گرفته‌اند، دربر می‌گیرد.

 

 

یافته‌های تحقیق

براساس بررسیهای انجام گرفته برروی اطلاعات به‌دست آمده از پرسشنامه، بیشتر پاسخ‌دهندگان اعتقاد دارند که قوانین و مقررات محیط زیست مربوط به شرکتهای تولیدی از نظر تئوری و عملی دارای ضعف و نقص است و این قوانین توانایی وادار کردن شرکتها به‌رعایت موارد حفاظت محیط زیست ندارد زیرا اولاً بیشتر انها قدیمی است و مجازاتهای وضع شده در آنها با وضعیت امروز جامعه تناسب ندارد و ثانیاً از ضمانت اجرایی کافی برخوردار نیست، لذا نیاز به اصلاح یا تدوین قوانین جدید برای جلوگیری یا کاهش خسارات زیست‌محیطی شرکتهای آلاینده بسیار ضروری است. همچنین به‌نظر پاسخ‌دهندگان وجود استانداردی درخصوص نحوه برخورد با مسائل زیست‌محیطی و انعکاس آن درحسابها و افشای اطلاعات مربوطه لازم است و این رهنمود را می‌توان توسط مجامع حرفه‌ای حسابداری مانند هیئت تدوین استانداردهای حسابداری ارائه کرد زیرا این مجامع می‌توانند شرکتها را به رعایت این رویه‌ها ملزم کنند و اطلاعات افشا شده بر این اساس ممکن است بر تصمیمات استفاده‌کنندگان صورتهای مالی تاثیر بگذارد.

در نظرسنجی انجام گرفته در این تحقیق، مشخص شد که از ۷۲ شرکت حاضر در نمونه، ۶۳ شرکت دارای آلودگی هوا بوده‌اند و ۵/۸۵ درصد این شرکتها اعلام داشته‌اند که از فیلتر یا ابزار مناسب دیگری برای کاهش یا جلوگیری آلودگی استفاده می‌کنند و بقیه شرکتها فاقد این سیستمهای جلوگیرنده آلودگی هستند. ۸۰ درصد شرکتهایی که از ابزارهای کنترلی محیط زیست استفاده می‌کنند هر سال اقدام به مرمت این ابزارها می‌کنند و بیش از نیمی از آنها اعلام داشته‌اند که این مخارج برای شرکتها سنگین نیست و تحت عنوان مناسبی در حسابها منعکس نمی‌شود و در مقایسه با سایر هزینه‌ها نیز اهمیت چندانی ندارد. با توجه به این که آلاینده‌های این شرکتها برای جامعه مضر است و هر روز خبرهای متعدد درباره خسارات آن به اشخاص و محیط می‌شنویم می‌توان نتیجه گرفت که این شرکتها به‌علت نبود قوانین و مقررات، اهمیت چندانی به صرف مخارجی برای جلوگیری یا کاهش آلاینده‌های خود نمی‌دهند.

از طرف دیگر از ۷۲ شرکت حاضر در نمونه، ۷۰ شرکت دارای ضایعات بوده‌اند و ۵/۸۵ درصد آنان اعلام کرده‌اند که ضایعات آنان از فرایند تولیدی شرکت ناشی می‌شود و از این عده، ۳/۸۵ درصد گفته‌اند که در شرکتهای مولد ضایعات، امکان بازیافت ضایعات وجود دارد، اما اطلاعات به‌دست آمده نشان می‌دهد که فقط ۴/۴۴ درصد آنان می‌توانند ضایعات را بازیافت کنند و بقیه این کار را انجام نمی‌دهند. جالب اینجاست که از میان شرکتهایی که ضایعات را بازیافت نمی‌کنند ۱/۶۶ درصد گفته‌اند که برای جابه‌جایی ضایعات مخارجی را متحمل می‌شوند و مابقی خرجی در این زمینه ندارند! پس باید دید چگونه ضایعات بازیافت نشده بدون هیچ هزینه‌ای دفع می‌گردند!

همچنین شرکتهایی که دارای آلودگی ضایعات هستند برای مخارج این آلودگی غالباً سرفصل مشخصی ندارند و میزان مخارج این آلودگی نیز برایشان با اهمیت نیست.

از میان شرکتهای حاضر در نمونه، ۶۰ درصد اعلام کرده‌اند که اقداماتی برای کاهش آلاینده‌های خود انجام داده‌اند و ۸۳ درصد همین شرکتها ابراز داشته‌اند نتیجه این اقدامات، ثمربخش بوده است و سرانجام باید گفت که در بین شرکتها، ۵۸ درصد اظهار داشته‌اند توانایی لازم برای اطلاع‌رسانی به افراد جامعه را دارند. از همین تعداد ۶/۵۸ درصد نتیجه این کار را ثمربخش دانسته‌اند.

نتیجه گیری در این تحقیق کوشیده‌ایم عواملی را که موجب توسعه نیافتن حسابداری محیط زیست در ایران شده است بررسی و بیان کنیم و با ایجاد توجه از دیدگاه حسابداری به محیط زیست، تلاشی در جهت حفاظت از محیط زیست انجام داده باشیم. به‌عبارت دیگر به‌دنبال این بودیم که برای حفاظت از محیط زیست راه‌حلی از دید حسابداری ارائه کنیم و از طرف دیگر جایگاه حسابداری محیط زیست را نیز تبیین نماییم و برای پرسشهای زیر پاسخهایی بیابیم:

آیا شرکتهای آلاینده محیط زیست مجبور به انجام مخارج زیست‌محیطی در جهت کاهش یا جبران آلاینده‌های خود هستند؟

آیا شرکتها رهنمود یا رویه مناسبی برای برخورد و انعکاس مخارج محیط زیست دارند؟

آیا مدیران برای جامعه و محیط زیست اهمیت قائل هستند و در جهت حفاظت از آن تلاش می‌کنند؟

آیا مدیران می‌توانند به جامعه اطلاعات مناسبی درباره مخارج زیست‌محیطی سازمان و همچنین سیستمهای کنترلی آن ارائه دهند؟

 

 

 

در پاسخ به مسائل و مشکلات، نیاز به قوانین و مقررات مناسب و بهنگام و لزوم توجه مجامع حرفه‌ای حسابداری به موضوع حسابداری محیط زیست و همچنین توجه و آگاهی مدیران به سیستمهای کنترلی حفاظت از محیط زیست و سعی در انجام مخارجی در جهت جبران آلودگی را مطرح کردیم.

به‌طور مشخص می‌توان نتایج این تحقیق را به‌شرح زیر بیان کرد:

۱ـ ملاحظات زیست‌محیطی در نتیجه استفاده نامتناسب از منابع طبیعی به‌وجود آمده است. این امر مفهوم توسعه‌ای ناپایدار را پدید آورده که هدف آن شناسایی هزینه‌های استفاده از منابع طبیعی و ارتقای برابری بین‌نسلی است. همزمان با تخریب محیط زیست که اخیراً از حدود آستانه گذشته، شرایط لازم برای حسابداری منظم محیط زیست جهت ارتقای سطح شفافیت و پاسخگویی شرکتها و موسسه‌ها به‌وجود آمده است.

حسابداری محیط زیست نه‌تنها باید یک سیستم هشداردهنده کافی را برای حوادث زیست‌محیطی فراهم آورد، بلکه در نهایت ملاحظات اکولوژیک را در حاکمیت نیز ارتقا بخشد. در حالی‌که می‌توان با برجسته کردن توجه فوری و متمرکز، آغازی مقدماتی را در این زمینه پدید آورد نیاز به یک قانون جامع جهت پرداختن به مسئله لوازم افشا و حسابداری آنها در یک حالت نظام‌مند همچنان وجود خواهد داشت.

۲ـ یکی از گامهای اولیه و در عین‌حال اساسی وموثر در جهت مقابله با آلودگی و انهدام محیط زیست و نیز تعقیب و مجازات مرتکبین جرایم علیه محیط زیست، تدوین و تنظیم قوانین و مقررات حوزه‌های مختلف محیط زیست است. کشورها به‌منظور موفقیت هرچه بیشتر در جهت حمایت از محیط زیست و جلوگیری از انواع آلودگیها و انهدام مظاهر محیط زیست، تلاش دارند با توجه به توسعه و پیشرفت صنعت و تکنولوژی و ایجاد اشکال جدید آلودگی و نیز تجربیاتی که در رویه قضایی به‌دست می‌آورند، قوانین و مقررات مترقی و در عین‌حال موثر و مفید را تصویب و اجرا کنند. در زمینه قوانین و مقررات مربوط به محیط زیست در کشور ما، با توجه به تحولات و رشد صنایع و دگرگونی و بروز انواع آلودگیها، ضروری است قوانین و مقررات زیست‌محیطی مختلفی در زمینه‌های گوناگون، بویژه در زمینه‌هایی که خلاء بیشتری وجود دارد تدوین و تصویب گردد. همچنین برخی از قوانین و مقررات مربوط به شرکتهای آلاینده محیط زیست نیازمند بازبینی و اصلاح است، تا شرکتها با توجه به وضعیت امروزی بتوانند مفید واقع گردند. وضع و اصلاح قوانین، منجر به پیگیری و توجه بیشتر شرکتها نسبت به جلوگیری از ایجاد آلاینده‌ها یا کاهش آنها و ارائه گزارش درباره وضعیت عملکردشان درمورد نحوه برخورد با آلاینده‌ها و روشهای به‌کار گرفته شده برای جلوگیری یا کاهش آلودگی خواهد بود.

۳ـ سازمانها برای استفاده و به‌کارگیری این سیستم حسابداری نیاز به آشنایی با آن و داشتن رویه و رهنمود مناسبی، که از سوی مراجع تدوین‌کننده الزامی شده باشد، دارند. پس لازم است مراجع تدوین‌کننده رهنمود در زمینه حسابداری، رویه و دستورعمل مناسبی در مورد نحوه برخورد سازمانها با مخارج زیست‌محیطی ارائه دهند تا در نهایت منجر به ایجاد و به‌کارگیری عمومی حسابداری محیط زیست شود.

۴ـ سازمان حفاظت محیط زیست علاوه بر مسئولیت تهیه و تدوین و اعلام استانداردهای لازم و یا تکمیل استانداردهای موجود، لازم است امر هدایت جریان تنویر افکار عمومی و آموزش مدیران ارشد در رابطه با استانداردهای جهانی محیط زیست را به‌دست گیرد. پایه اصلی استانداردهای سری ایزو ۱۴۰۰۰ (ISO 14000) تعهد و اعتقاد قلبی مدیریت ارشد به لزوم حفظ محیط زیست و مسئولیت در قبال نسل بعدی است و این مهم تنها از طریق آموزش مدیران مسئول در جهت آشنایی با آلودگیهای ناشی از صنایع، اثرات مخرب آنها بر محیط زیست، راههای کاهش آلودگی و قوانین و مقررات و استانداردها انجام می‌گیرد و در صورتی‌که مدیران به نظامهای جلوگیرنده آلودگی و حفاظت محیط زیست اهمیت دهند خواهان انجام مخارجی برای جبران خسارات زیست‌محیطی می‌شوند و می‌کوشند بدرستی نحوه برخورد خود را در حفاظت از محیط زیست برای جامعه افشا کنند و این قدم آخر از طریق سیستم اطلاعات حسابداری به‌عنوان ابزاری مناسب برای کمک به مدیریت انجام می‌گیرد.

۵ـ حسابداری محیط زیست شامل مجموعه فعالیتهایی است که موجب افزایش توان سیستمهای حسابداری در جهت شناسایی و ثبت و گزارشگری آثار ناشی از تخریب و آلودگی محیط زیست می‌شود. با توجه اینکه در طی سالهای اخیر وضعیت آلودگی کشور ما روند افزایشی داشته و شرکتهای تولیدی در این زمینه سهم زیادی داشته‌اند، توجه به حسابداری محیط زیست بسیار لازم و ضروری است. در سایر کشورها مفهوم گزارشگری مخارج زیست‌محیطی شرکتها از چند دهه قبل آغاز شده و تحقیقات بسیاری در این زمینه صورت گرفته است. اما با اینکه اکنون، ما در ایجاد خسارات به محیط زیست و آلودگیهای مختلف در حال سبقت از بسیاری از کشورها هستیم، در این زمینه تحقیقات مناسبی صورت نگرفته است.

 

 

با توجه به نتایج این تحقیق می‌توان پیشنهادهای زیر را ارائه کرد:

۱ـ توسعه نیافتن حسابداری در زمینه برخورد با مخارج محیط زیست در درجه اول به این علت است که شرکتها الزام و اجباری در این زمینه ندارند لذا بازبینی و توجه به اصلاح یا تدوین برخی قوانین لازم است.

۲ـ‌ نبود دستورعمل اجرایی درباره نحوه برخورد و انعکاس مخارج زیست‌محیطی، شرکتها را با مشکل نحوه انعکاس رو به‌رو ساخته و موجب به‌کارگیری رویه‌های متفاوت شده است. پس لازم است رهنمود یکنواخت و مناسب تهیه و تدوین گردد تا عملکرد زیست‌محیطی سازمانها نیز به اطلاع استفاده‌کنندگان اطلاعات مالی برسد.

۳ـ در آموزش حسابداری، باید ضمن تدریس پیشرفتهای حسابداری، نیازهای جامعه مورد توجه قرار گیرد و یکی از این نیازها وجود محیطی سالم و پاک برای زیستن است. لذا لازم است توجهی هر چند ناچیز در مباحث حسابداری به محیط زیست و نحوه انعکاس مخارج آن صورت پذیرد.

۴ـ دانشگاهها باید با فراهم آوردن منابع مطالعاتی از سایر کشورها، امکان بررسی و تحقیق در هر زمینه از مشکلات جامعه که با حسابداری مرتبط می‌باشد را ایجاد نمایند.

به‌علاوه، توجه پژوهشگران به عرصه‌های زیر می‌تواند به توسعه حسابداری محیط زیست در ایران کمک کند:

۱
تحقیق حاضر درباره عوامل بازدارنده توسعه حسابداری محیط زیست در ایران انجام شده است و به‌طور کلی این سیستم را معرفی می‌کند. محققان می‌توانند براساس جزئیات به تکمیل این تحقیق بپردازند مثلاً روی بدهیهای محیط زیست یا نحوه برخورد با مخارج محیط زیست یا نحوه افشا و… به تحقیق بپردازند.

۲ـ تحقیق حاضر درباره شرکتهای سهامی عام پذیرفته شده در بورس اوراق بهادار صورت گرفته است. می‌توان این تحقیق را در مورد شرکتهای دولتی که از استانداردهای خاص خود پیروی می‌کنند انجام داد.

۳ـ مشکلات و خسارات شرکتها با محیط در کشور ما روزبه روز افزایش می‌یابد و در نتیجه نیاز به سیستم حسابداری جهت انعکاس مخارج شرکتها بیشتر می‌شود. نیاز به تحقیقاتی در زمینه نحوه افشای گزارشهای اجتماعی و تاثیر آن بر تصمیم سرمایه‌گذاران یا قیمت سهام و… را می‌توان مورد توجه قرار داد.

۴ـ برای اینکه از نحوه انعکاس صحیح مخارج زیست‌محیطی در گزارشهای شرکتها مطمئن شویم نیاز به اشخاص یا گروههایی داریم تا بر آنها نظارت و اظهارنظر کنند. لذا حسابرسی مخارج زیست‌محیطی شرکتها نیز می‌تواند برای جامعه ما بسیار ضروری باشد.

مدل حسابداری و گزارشگری محیط‌زیست

در این بخش براساس ادبیات پیشین حسابداری، اقتصاد و محیط‌زیست، مدلی جهت پشتیبانی از حسابداری و گزارشگری محیط‌زیست ارائه شده است. این مدل از ۵ بخش کلی تشکیل شده است که عبارتند از: خطرات محیط‌زیست، مسئولیت شرکت، یک رابطه جدید میان صنعت و محیط‌زیست، نیاز به اندازه‌گیری آثار صنعت بر محیط‌زیست و نیاز به گزارش این آثار. در داخل مدل نیز بحث در مورد ۸ فرض زیربنایی وجود دارد.

خطرات محیط‌زیست

«عناصر اولین فرض آن است که محیط‌زیست در معرض تهدید قرار دارد. ماهیت و شدت این تهدید درخور بحث است، ولی اساساً منابع علمی معتبر موافقند که بشر با مجموعه‌ای از مشکلات محیط‌زیست با ورود به هزاره سوم روبه‌روست. کاول (Kovel, 2007) فهرستی از شاخص‌های محیط‌زیست را طبقه‌بندی کرد که نشان‌دهنده فهرست فشرده‌ای از تنزّل محیط‌زیست از سال ۱۹۷۰ تا ۲۰۰۰ است.

متأسفانه هیچ دلیلی وجود ندارد که نشان دهد در آینده نیز این روند متوقف می‌شود. تهدیدهای محیط‌زیست توسط بک (Beck, 1992, 1999) تحت عنوان ریسکهای محیط‌زیست، طبقه‌بندی شده است. نسل بشر در معرض و تهدید این ریسکها قرار دارد؛ بنابراین دریک جامعه پرریسک زندگی می‌کند و این امر تفاوت اساسی با جوامع اولیه دارد.

بک (۱۹۹۲) اظهار داشت که: ” فجایع زیست‌محیطی و پرتوهای اتمی، حریم ملتها را نادیده می‌گیرد. حتی ثروتمندان و صاحبان منابع از دست آنها در امان نیستند. اینها نه‌تنها سلامت را به مخاطره می‌اندازند بلکه مشروعیت داراییها و سود را نیز تحت تاثیر قرار می‌دهند.”

گرم شدن جهان و افزایش سطح دریاها به‌واسطه ذوب شدن کوههای یخ، مناقشه اصلی در زمینه تغییرات آب‌وهواست؛ به‌طور کلی این تغییرات آب‌وهوا به‌دست بشر رخ داده است.

فرسوده شدن لایه ازن یکی دیگر از مشکلات زیست‌محیطی است؛ علاوه بر هوا، دریاها و آبهای شیرین نیز در معرض تهدید آلودگی قرار دارند؛ بسیاری از رودخانه‌ها به‌شدت آلوده شده‌اند و ادامه استفاده از آفت‌کشها و مواد شیمیایی منجر به کاهش تنوع زیستی خواهد شد.

مسئولیت شرکت

براساس مسئولیت شرکت، سه فرض مورد بحث قرار می‌گیرد:

۱صنعت اثر چشمگیری بر محیط‌زیست دارد.

۲حفظ محیط‌زیست وابسته به مسئولیتهای اجتماعی صنعت است.

۳افراد و شرکتها در حفظ محیط‌زیست مسئولیت دارند.

صنعت اثر چشمگیری بر محیط‌زیست دارد

فرض دوم آن است که بشر و به‌ویژه صنایع، دارای اثر چشمگیری بر محیط‌زیست هستند.

پس از انقلاب صنعتی، رابطه بین بشر و طبیعت، اساساً تغییر کرد. به‌طور سنتی فعالیتهای بشری محیط‌زیست را به‌صورت مرحله‌ای متفاوت شکل می‌دادند ولی اکنون آثار بشر و به‌ویژه فعالیتهای صنعتی در یک طیف فعالیتهای کلی قرار گرفته است. صنعت به‌طور مستقیم حوادث عمده زیست‌محیطی مانند نشت نفت در آلاسکا در سال ۱۹۸۹ را باعث شده است. به‌علاوه، صنعت بسیاری از موادی را که به‌سختی بازیافت می‌شود، تلف می‌کند (Ayres, 2004). به‌طور غیرمستقیم، افزایش استفاده از آفتهای کشاورزی و علف‌کشها موجب از بین رفتن تنوع زیستی شده است؛ در حالی که فعالیتهای صنعتی نیز آلودگی هوا، زمین و آب را به همراه دارد. به‌طور کلی آثار صنعت موجب مشکلات وسیعی با پیامدهای شناخته‌شده جهانی بوده است.

مسئولیتهای اجتماعی صنعت در قبال حفظ محیط‌زیست

سومین فرض که پیوسته توسط محققان حسابداری محیط‌زیست مورد توجه قرار گرفته است، توانایی سازمان از نظر مسئولیت جامعه به‌واسطه پذیرش حداقل استانداردهای اخلاقی و مسئولیت اجتماعی نسبت به محیط‌زیست است.

سازمانها تنها در صورتی می‌توانند به حیات خود ادامه دهند که متناسب با نظام ارزشی جامعه، عمل کنند؛ برخی محققان مانند فریدمن (Friedman, 1970) براساس نظام سرمایه‌داری معتقدند تجارت تنها به‌دنبال کسب منفعت است و بنابراین مشروعیت اجتماعی را در نظر نمی‌گیرد. این الگو در حال حاضر حاکم نیست لذا توافق عمومی براین موضوع است که پذیرش سطح معینی از مسئولیت اجتماعی به مصلحت شرکتها خواهد بود.

افراد و سازمانها در قبال حفظ محیط‌زیست مسئولیت دارند

چهارمین فرض آن است که هیچ حکومت، سازمان یا فردی در رویارویی با چنین تهدید بالقوه‌ای نمی‌تواند از خود راضی باشد. در بهترین حالت چنین تهدیدی، کیفیت زندگی را کاهش می‌دهد و در بدترین حالت موجب تغییرات مصیبت‌باری خواهد بود.

بارتون (Barton, 1999) اظهار داشت که: “داراییهای سرمایه‌ای طبیعی بخش بااهمیتی از محیط‌زیست هستند که باید جهت اطمینان از تداوم زندگی بر روی کره زمین محافظت شوند.” با اینکه افرادی وجود دارند که فکر می‌کنند این مقوله مشکل دیگران است و نه خودشان، به‌نظر می‌رسد داشتن دیدگاهی محتاطانه و سرعت عمل در وضعیت کنونی نامناسبتر باشد تا اینکه بخواهیم اقدامهای اثربخشی را وقتی انجام دهیم که دیگر دیر شده است.

انسانها به‌صورت پیچیده‌ای جزئی لاینفک از طبیعت هستند. ما به هوای تمیز برای تنفس، آب تمیز برای نوشیدن و غذای سالم برای خوردن نیازمندیم. محصولات طبیعی مثل نفت نیز برای تجارت ضروری هستند. طبیعت یک منبع ژنتیک برای داروهای جدید است. تمام کسب‌و‌کارها به‌نحوی از منابع طبیعی بهره می‌برند. در اواسط دهه ۹۰، کاستانزا و دیگران (Costanza et al., 1997) براورد کردند که ارزش اقتصادی ۱۷ اکوسیستم، ۳۳ تریلیون دلار در سال است؛ این مبلغ بسیار بیشتر از تولید ناخالص ملی جهانی معادل ۱۸ تریلیون دلار در سال است.

در درازمدت، تجارت باید از طبیعت محافظت کند؛ زیرا طبیعت دارای ارزش سوداگری است. ممکن است این نسل حداکثر نفع شخصی را از طبیعت ببرد و نسلهای آینده را با این مشکلات رها سازد؛ شرکتهایی با دیدگاه کوتاهمدت بدون رعایت قوانین دولتی و خودکنترلی شرکتها، ممکن است در درازمدت به زیان جامعه و شاید به زیان خودشان عمل کنند.

از دیدگاه برتر نبودن انسان بر سایر مخلوقات، منابع زمین باید محافظت شوند، زیرا طبیعت دارای ارزش ذاتی است (Mcshane, 2007)؛ انسان باید مراقب زیست‌کره باشد، زیرا زیست‌کره دارای ارزش در درون خود است (Rolston, 2006). زیست‌شناسان برجسته معتقد بودند که زندگی غیرانسانی، ارزش ذاتی خودش را دارد و تنوع زیستی براساس این ارزش ایجاد شده و دارای ارزش است و انسانها حق ندارند به‌صورت مخرب برای این زندگی غیر انسانی مزاحمت ایجاد کنند، به جز مواردی که برای برطرف کردن نیازهای حیاتی لازم است.

انسانها تنها یکی از بخشهای موجود در اکوسیستم هستند و ارزشی که برای اکوسیستم قائل می‌شوند، ممکن است با ارزش آن برای سایر بخشها متفاوت باشد و نیاز به حفظ اکوسیستم را منعکس نکند. بنابراین طرفداران برتر بودن انسان و طرفداران نابرتری انسان به سایر موجودات، هر دو بر محافظت محیط‌زیست، حفظ منابع طبیعی و تنوع زیستی و به‌ویژه سرمایه طبیعی حیاتی تاکید دارند.

رابطه جدید بین صنعت و محیط‌زیست

اگر ۴ فرضیه قبلی را بپذیریم، به این نتیجه خواهیم رسید که نیاز به بازنگری اساسی در رابطه انسان و محیط‌زیست وجود دارد. در درازمدت باید آسیبهای واردشده به محیط‌زیست جبران شود و مکانهای طبیعی و تنوع زیستی احیا گردد. این امر احتمالاً بدین معنی است که آلودگی جهانی کاهش یابد و اگر رشد آن متوقف نمی‌شود، محدود گردد؛ تا زمانی که محیط‌زیست به شرایط تعادل برسد. هرچند در کوتاهمدت تغییراتی مانند توقف یا کنترل آلودگی غیرممکن است؛ “حفظ فرایندهای اکولوژیک اساسی و سیستمهای پشتیبان زندگی، حفظ تنوع ژنتیکی و استفاده مداوم از مناطق و اکوسیستمها با هدف کلی دستیابی به توسعه ادامه‌دار به‌منظور محافظت از منابع زندگی” با افزایش رشد آلودگی به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، فشار بر حیات‌وحش و اکوسیستمهای آسیب‌پذیر مانند جنگلهای بارانی وسیع بوده است. بنابراین در کوتاهمدت، حداقل کردن اثر انسانها بر محیط‌زیست مهمتر از دستیابی به توسعه تحمل‌پذیر است (منظور از توسعه تحمل‌پذیر، میزانی از توسعه است که با توجه به صرف منابع و دخل و تصرف در محیط‌زیست، برای نسلهای آینده پذیرفتنی و تحمل‌پذیر باشد).

مفهوم توسعه تحمل‌پذیر به نسل بعدی نیز گسترش می‌یابد. تحمل‌پذیری، بر حفظ یک موجود ثابت از داراییهای طبیعی دلالت دارد. ذاتاً یک رابطه مبادله‌ای بین سرمایه بین‌نسلی و سرمایه فرانسلی وجود دارد. با رشد فشار بر منابع سیاره، دستیابی به سرمایه بین‌نسلی، در بهترین حالت دچار چالش می‌شود و در بدترین حالت دست‌نیافتنی است. این چالش تشدید شده است به‌صورتی که وود و واترمن (Wood & Waterman, 2008) ادعا نمودند که مسائل زیست‌محیطی مهمی که مانع از بین رفتن تنوع زیستی می‌شوند، از دامنه کنترل و تصمیم‌گیری خارج شده و بنابراین محدودیت‌هایی را به نسل کنونی وارد نموده است.

توسعه تحمل‌پذیر در محیط‌زیست کنونی جهان، مفهومی است که در تقابل با مدل اقتصادی بنیادی که مبتنی بر مدیریت مالی و حسابداری سنتی است، قرار دارد (Gray, 2003). محققین در جستجوی راهی جهت انطباق اصلاح اقتصادی و حفظ محیط‌زیست هستند، زیرا توسعه اقتصادی هرگز در جهت ارتقای زیستی قربانی نخواهد شد. بنابراین توسعه تحمل‌پذیر نشان‌دهنده مصالحه‌ای پیچیده بین نیاز به محیط‌زیست طبیعی و رشد اقتصادی ضروری خواهد بود. این مصالحه سرشار از تضادهای پنهانی است و مفهومی سیال است که جهت برخورداری از پیامدهای اجرایی متقابل شکل گرفته است.

اندازه‌گیری اثر صنعت

در این مقاله فرض می‌شود که اندازه‌گیری اثر صنعت بسیار بااهمیت است. اندازه‌گیری به‌خودی‌خود روشن می‌سازد که چه چیز قبلاً مشاهده‌پذیر نبوده است. همچنین، فرد را قادر می‌سازد سایر ویژگیهای پنهان یک شیی را درک کند. اندازه‌گیری یکی از راه‌هایی است که از طریق آن جهان پیرامون را حس می‌کنیم. این کار به‌واسطه واحدهای اندازه‌گیری مختلف نظیر ساعت، دقیقه و ثانیه برای زمان و کیلومتر، متر و سانتی‌متر برای فاصله انجام می‌پذیرد. در تجارت، یکی از ابزار اندازه‌گیری عمده، کمی‌سازی از طریق حسابداری است.

این کمی‌سازی به ما کمک می‌کند تا فعالیتها و دستاوردهای شرکت را درک و ارزیابی کنیم؛ چه این موارد مالی باشد و چه مربوط به محیط‌زیست. اگر ضرورت اندازه‌گیری آثار تجارت پذیرفته شود، دو فرض مرتبط وجود خواهد داشت؛ اول آنکه حسابداری سنتی برای حسابداری و گزارشگری محیط‌زیست مناسب نیست و دوم اینکه نیاز به ایجاد یک سیستم حسابداری محیط‌زیست جدید وجود دارد.

حسابداری کنونی کافی نیست

ششمین فرض آن است که حسابداری سنتی برای حسابداری محیط‌زیست مناسب نیست. حسابداری سنتی برای ضبط اثر انسان بر محیط‌زیست طراحی نشده و در نهایت این کار را انجام نمی‌دهد. بخش قدرتمندی از دانشگاهیان و مشارکت‌کنندگان معتقدند که نیاز به حسابداری و گزارشگری محیط‌زیست وجود دارد. بر این اساس مقالات دانشگاهی و مطالعات باارزشی به همراه افشاهای مربوط به محیط‌زیست در گزارشهای سالانه و گزارش مستقل محیط‌زیست وجود دارد.

این مسئله اساساً جهانی نشده است. برای مثال، حسابداری محیط‌زیست در برنامه استاندارد و دوره‌های حسابداری قرار نگرفته است. مانعی که از تناسب حسابداری سنتی برای حسابداری محیط‌زیست جلوگیری می‌کند، در نوشته‌های تاریخی شرح داده شده است. این موارد عبارتند از تمایل به سرمایه‌داری؛ تمرکز بر تجارت؛ اتکا به اقتصاد نئوکلاسیک؛ کپی کردن عددی؛ وابستگی به پول و رویه‌های حسابداری.

تمایل به سرمایه‌داری

حسابداری سنتی که در اینجا به آن اشاره شده و آنچه در غرب حاکم است، مبتنی بر نظام سرمایه‌داری است؛ حسابداری مبتنی بر سرمایه‌داری مدرن دارای دیدگاه جهانی محدودی است. این مسئله تعجب‌برانگیز نیست که اساس دفترداری، یعنی ثبت دوطرفه‌ای که مبنای حسابداری مدرن محسوب می‌شود، هنوز همان مطالعه ارائه‌شده توسط پاچیولی در سال ۱۴۹۴ است. سیستم پاچیولی، تجار ایتالیایی را قادر به نگهداری دفترهای منظم و قاعده‌مند برای تعیین سود حاصل از تجارت کرد. به‌تدریج دفترداری ثبت دوطرفه به‌صورت حسابداری مدرن متمرکز بر سود مورد نظر نظام سرمایه‌داری، تکامل یافت.

از نظر تاریخی، سرمایه‌داری یک روش به‌نسبت جدید برای سازماندهی تولید محسوب می‌شود.

سرمایه‌داری، یک نظام رقابتی انتفاعی است و نه یک سیستم مشارکتی که در آن شرکتها به‌دنبال دستیابی به سود از فعالیتهای معاملاتی خود هستند. محیط‌زیست می‌تواند در نظام سرمایه‌داری قربانی شود.

لزوماً تناسبی از نظر هدف بین سرمایه‌داری و محیط‌زیست وجود ندارد. در حقیقت، این ادعا که محیط‌زیست در دستان تجارت در امنیت قرار دارد، در بهترین حالت اعتراض‌پذیر است و در بدترین حالت غیر‌قابـل درک (Gray & Bebbington, 2000; Gray, 2003). این مسئله در شرکتها و به‌ویژه شرکتهای بین‌المللی به اثبات رسیده است. سرمایه‌داری مالی بین‌المللی به‌شدت به انهدام اکولوژی دلالت دارد (Kovel 2007; Gray 2009).

بدر (Beder, 1997) و مونبیوت (Monbiot, 2000) نشان دادند که چگونه شرکتها می‌توانند فرایندهای مردم‌سالار و جنبشهای محیط‌زیستی را برانداز و سرنگون کنند. مسلماً حسابداری کنونی با تمرکز بر اندازه‌گیری سود، راضی‌کننده نخواهد بود. حسابداری سنتی با تاکید بر سود تنها به اندازه‌گیری، محاسبه، ارزشگذاری و افشای داراییهای مالی و سود می‌پردازد و سایر فعالیتهایی را که بر این اساس قابل اندازه‌گیری نیست، نادیده می‌گیرد.

 

 

تمرکز بر تجارت

تمرکز تجاری حسابداری رایج (توافق‌شده)، دارای نگرش بسیار ظریف تجاری است و همچنین به نمایش و اندازه‌گیری رویدادهای جاری می‌پردازد و به هیچ‌وجه رابطه جامعه با طبیعت را جستجو نمی‌کند.

به‌راستی جهان طبیعت اصطلاحات حسابداری را بازتعریف کرده است. جنگلها برای این منظور، به‌منزله مخازن دارایی «چوب» هستند نه پناهگاه حیات‌وحش. دریاها منبع دارایی «ماهی‌ها» هستند به‌جای اینکه پناهگاه اکولوژیکی (زیست‌محیطی) تصور شوند. آب‌وهوا به‌طور کلی به‌عنوان کالای رایگان (مجانی) مورد بحث قرار خواهد گرفت.

به‌سادگی روابط ما با محیط به‌شدت نادیده گرفته می‌شود، فقط برای ایجاد فرصت در بهره‌برداری تجاری و کسب سود؛ محیط صرفاً هنگامی در اصطلاحات حسابداری، اندازه‌گیری می‌شود که تسخیر شده و کمیت‌پذیر شود.

اعتقاد به اقتصاد نئوکلاسیک

حسابداری، متکی به اقتصاد نئوکلاسیک است به‌خاطر عقلایی‌تر بودن آن نسبت به سایر منابع مجزای دیگر از قبیل نظریه درامد، اطلاعات اقتصادی، مطالعات بازار، مدلهای بنگاه اصلی، و نظریه نمایندگی که همگی براساس پارادایمهای نئوکلاسیکی براورد شده‌اند.

پارادایمهای کلاسیکی اقتصاد نئوکلاسیک، حق ویژه‌ای در فرایند بازار بر حل مسائل محیطی دارد. الزامات اقتصادی دلخواه از قبیل قوانین آلودگی کسب‌وکار به‌عنوان راه‌حلی برای مشکلات فعلی اقتصادی آنچنان حقوق مالکیت را استمرار می‌بخشد که برای فراهم کردن محرکی برای حفاظت محیطی، قدرت اقتصادی نئوکلاسیکی در عقلانیت و سابقه تاریخی از حقوق مالکانه (مالکیت) و مفاهیم حقوق صاحبان سهام سرچشمه می‌گیرد.

تحت حسابداری نئوکلاسیک، جنبه‌های سیاسی و سازمانی حسابداری جامعه به‌کلی نادیده گرفته می‌شود.

 

 

 

کمیت‌پذیری عددی

حسابداری اغلب بر کمیت‌پذیری عددی استوار است. چنین اعدادی قابلیت جمع‌شوندگی، تفریق و ضرب‌پذیری دارند. چنین ویژگی جمع‌پذیری و ضرب‌پذیری اغلب ایجاد مجموعه‌ای از ارقام بی‌معنی (مهم) می‌کنند که منبع مشترکی نداشته یا اشتراک‌پذیری آنها اغلب نادیده گرفته می‌شود.

تحول موفقیت‌آمیز دفترداری دو‌طرفه به‌عنوان فناوری محاسباتی به‌صورت تجربه‌ای از مختصر‌سازی (رویدادها) در حسابداری بوده است؛ در سایر موارد حسابداری ممکن است از روشهای اندازه‌گیری پولی و غیرپولی استفاده شود.

وابستگی به پول


تعیین مقدار عددی اغلب براساس ارزش‌هایی از قبیل دلار، یورو، پوند انجام می‌شود. اغلب خیلی از حسابهای واحدهای تابعه در کشورهای مختلف، ارزهای مختلفی را به کار می‌برند که همه آنها را به ارز استاندارد تبدیل (تسعیر) می‌کنند. راهکارهای اندازه‌گیری متفاوت از قبیل ذخیره بنزین (لیتر)، گاز طبیعی (متر مکعب) یا دی‌اکسید‌کربن (تن) به‌شکل بالقوه‌ای قابل تصور است که به هر حال این حالتهای مختلف معمولاً به ارز پولی استاندارد تسعیر می‌شوند.

در موضوعهای زیست‌محیطی، رویدادهای غیرپولی و بدیهی وجود دارند که بر حجم وسیعی از زیست‌کره موثر بوده و در قالب قیمت بیان‌شدنی نیستند، مانند هوا، آب، زمین، فضا، لایه ازن و… که در طبیعت محاسبات حسابداری جایی ندارند. در اغلب موارد و در حال حاضر، این اثرهای بیرونی دارای ارزش نیستند؛ نه به‌دلیل بی‌ارزش بودن ذاتی این موارد، بلکه به این دلیل که نظام اندازه‌گیری کنونی ما نمی‌تواند آنها را ارزشگذاری کند. البته برای مثال اگر کیفیت هوا و آب به‌شدت کاهش یابد، کیفیت زندگی را متاثر خواهد کرد.

اقتصاد زیست‌محیطی و اقتصاد زیستی در حال توسعه هستند تا برای به‌حساب آوردن آنچه در اقتصاد مبتنی بر بازارهای کلاسیک جایگاهی ندارد، تلاشهای موثری را انجام دهند.

 

 

مفاهیم حسابداری

جنبه‌های فنی حسابداری از قبیل مفهوم شخصیت (واحد اقتصادی) و دوره زمانی واقعاً بی‌اهمیت است. برای مثال، واحد اقتصادی بیشتر واحدهای اجتماعی، واحدهای حسابداری هستند. محیط خارجی این واحدها نادیده گرفته شده و آثار بین محیط و واحدها نیز ثبت نمی‌شود. فرض دوره مالی، زمان را به دوره‌های منقطع (مجزا) ساختگی تقسیم می‌کند.

اصل تطابق نیز در محاسبه بهای تمام‌شده استراتژیهای مدیریتی کوتاهمدت مانند زیان ناشی از آلودگی هوا و آب و زمین که بر گونه‌های متنوع زیستی موثر هستند، ناتوان است.

حسابداری کلی‌نگر جدید

هفتمین موضوع (فرض) براساس نگرش جدید کلی‌گرایی در حسابداری سازمانها و محیط‌زیست است که آنها را به‌عنوان استقلال متقابل ارتباط درونی و بینابینی مدنظر قرار داده و همچنین وابستگی متقابل آنها را نیز در نظر دارد. در اصل، حسابداری در تهیه اجزای تشکیل‌دهنده سیستمهای جامع کمک می‌کند. این موضوع اغلب زیربنای نظریه‌پردازان درباره حسابداری محیط‌زیست است.

حمایت کلیه اجزای تشکیل‌دهنده سازمانها نیز به مانند اکوسیستم طبیعی به‌عنوان تارهای پیچیده‌ای از برهم‌کنش‌ها و همکاری‌هایی که بین محیط اقتصادی و اجتماعی به‌وجود می‌آید، دقیقاً مانند واحدهای کوچک اقتصادی (بنگاهها یا شرکتها) به‌عنوان اجزای یک سیستم بزرگتر، فعالیت می‌کنند. شبکه چنین تغییراتی (تبادلات)، سیستمها را با زیرسیستمها مرتبط می‌کند؛ این ارتباط درونی، هم رویدادهای قابل اندازه‌گیری و هم غیرقابل اندازه‌گیری را شامل می‌شود.

حسابداری کلی‌نگر جدید

هفتمین موضوع (فرض) براساس نگرش جدید کلی‌گرایی در حسابداری سازمانها و محیط‌زیست است که آنها را به‌عنوان استقلال متقابل ارتباط درونی و بینابینی مدنظر قرار داده و همچنین وابستگی متقابل آنها را نیز در نظر دارد. در اصل، حسابداری در تهیه اجزای تشکیل‌دهنده سیستمهای جامع کمک می‌کند. این موضوع اغلب زیربنای نظریه‌پردازان درباره حسابداری محیط‌زیست است.

حمایت کلیه اجزای تشکیل‌دهنده سازمانها نیز به مانند اکوسیستم طبیعی به‌عنوان تارهای پیچیده‌ای از برهم‌کنش‌ها و همکاری‌هایی که بین محیط اقتصادی و اجتماعی به‌وجود می‌آید، دقیقاً مانند واحدهای کوچک اقتصادی (بنگاهها یا شرکتها) به‌عنوان اجزای یک سیستم بزرگتر، فعالیت می‌کنند. شبکه چنین تغییراتی (تبادلات)، سیستمها را با زیرسیستمها مرتبط می‌کند؛ این ارتباط درونی، هم رویدادهای قابل اندازه‌گیری و هم غیرقابل اندازه‌گیری را شامل می‌شود.

افشا و گزارش کردن آثار

هشتمین و آخرین عنصر از مدل نظری، اعتقاد بر مسئول بودن سازمانها در قبال محیط‌زیست است، زیرا آنها خدمتگذار آن هستند. تمام سازمانها شامل نوع بشر هستند، آنهایی که اگرچه در ظاهر هواخواه هدفهای سازمانی معینی چون کسب سود هستند، ولی به‌طور همزمان شهروند یا شریک و یا عضوی از یک اجتماع شمرده می‌شوند.

اگر این اجتماع مبتنی بر اطلاع‌رسانی و اشتراک شکل بگیرد، افشا و گزارشگری آثار زیست‌محیطی در این وضعیت بحرانی می‌تواند در مقابل مالکان و مباشران منابع طبیعی (داراییهای طبیعی) مؤثر واقع شود؛ در معنای وسیعتر آنها می‌توانند به‌عنوان مسئول منابع طبیعی که در اختیار دارند و نیز برای هر اقدامی که تجاوز یا تعدی بر محیط‌زیست محسوب می‌شود از قبیل استفاده از منابع طبیعی یا آلودگی منابع، اطلاع‌رسانی کنند. زیرا صاحبان زمین صرفاً به‌دلیل مالکیت زمین، حق تخریب زمین را ندارند؛ زیرا زمین یک منبع طبیعی محسوب می‌گردد و باید در برابر عموم و همچنین قانون پاسخگو باشند.

عقیده بر این است که در حال حاضر یکی از موانع اصلی در انجام وظیفه اطلاع‌رسانی و نمایندگی، کسب مشروعیت از جامعه است. داراییهای زیست‌محیطی از قبیل حیات‌وحش، داراییهای تجاری مرسوم نیستند؛ آنها داراییهای اجتماعی هستند. داراییهای اجتماعی، عمر اقتصادی معینی ندارند و ارزشیابی اقتصادی آنها نمی‌تواند به‌طور مناسبی انجام گیرد؛ به‌طوری که ممکن است ویژگیهای اساسی آنها برای عموم نسبت به آنچه واحد حسابداری برای آنها ارزشگذاری می‌کند، ارزشمندتر باشد.

بارتون در سال ۱۹۹۹ پیشنهاد داد که کالای عمومی آنهایی است که بیرونی هستند و توانایی کسب درامد نداشته و به‌سادگی به فروش نمی‌رسند. اگرچه برخی از منابع طبیعی از قبیل سوختهای فسیلی، معادن، زمینهای کشاورزی و مزرعه‌داری، برخی از ویژگیهای کالای خصوصی را دارند، اما برخی دیگر چنین نیستند؛ از قبیل آبراهها و حیات‌وحش.

اگر این توافقها پذیرفته شود، سازمانها باید منابعشان را مدیریت کنند و به‌عنوان مسئول در قبال منابع طبیعی که در اختیار دارند مورد توجه قرار گیرند. به‌همین دلیل، این ایده شکل گرفته است که روش حسابداری دوطرفه به‌شکلی توسعه پیدا کند که تخریبهای محیطی زمین را تنزل داده و در‌‌جهت حفظ محیط‌زیست اقدام کند.

فراتر از این تعهد، برای مدیریت، مسئولیت در قبال منابع در اختیار نیز وجود داشته و نیاز است تا شرکتها مسئولیت‌پذیر باشند و فعالیتهایشان را که در قبال جامعه و محیط است، افشا و گزارش کنند. در واقع شرکتها همان‌طور که مسئولیتهای خود در قبال صاحبان سرمایه و کارمندان خود را انجام می دهند، باید مسئولیتهای مربوط به محیط‌زیست را نیز مدنظر داشته و گزارشهای لازم را ارائه کنند.

حسابداری نقش کلیدی درخصوص آماده‌سازی و ارسال این اطلاعات داشته و سازمانهای موفق در حال جستجوی مشروعیت گسترده با قبول مسئولیت اجتماعی در کارهای تجاری خود هستند (Hartman et al., 2007).

گزارشهای محیطی فرصتی را برای شرکتها به‌منظور بزرگ جلوه دادن فعالیتهای زیست‌محیطی در ارتباط با جامعه ایجاد می‌کند.

نظریه‌های مفهومی که به‌دنبال پیدا کردن چارچوبی برای حسابداری هستند، براساس وجود گروههای استفاده‌کننده چندمنظوره استوار است (AAA, 1966; AICPA, 1974; ASSC, 1975). حق اطلاع‌رسانی یا نمایندگی به‌عنوان هدف مهم حسابداری هم در بخش خصوصی و هم در بخش عمومی شناخته می‌شود.

این حق اطلاع‌رسانی صرفاً تعریف سطحی از داراییهای مادی را که نوعی از حسابداری صنعتی کامل برای منابع اقتصادی است مطرح کردند و آن را اس‌ای‌ام (SAM) نامیدند. مدل اس‌ای‌ام، هزینه‌های ناشی از خسارتهای وارد‌شده بر منابع اقتصادی و جریانات اجتماعی و زیست‌محیطی را به‌منظور مهندسی مجدد موضوع در پروژه توسعه نفت و گاز، اندازه‌گیری می‌کند.

مدل اس‌ای‌ام برای حجم وسیعی از پروژه‌های دیگر و همچنین برای سازماندهی و توسعه شهری نیز به‌کار برده شد.

دیویس(Davies, 2009) توصیف کرد که چگونه مدل اس‌ای‌ام، پایه‌های حسابداری صنعتی را برای مدلهای آموزشی بهتر که اصولی برای ارزیابی است، شکل می‌دهد.

فیجه و هان (Figge & Hahn, 2004) عنوان کردند که رویکرد متفاوتی مبتنی بر ارزش‌افزوده را ارائه کرده‌اند؛ این دیدگاه ارزیابی می‌کند که آیا ارزشهای افزوده به‌وسیله محصولات شرکت ایجاد شده است؛ رویکرد دیگر، توسعه تخصیص چرخه عمر زیست‌محیطی شاخصهای اجتماعی است. گاتیر (Gauthier, 2005) تخصیص چرخه‌های عمر توسعه‌یافته را ابداع و برای استفاده در شارژ دستی برای باتری موبایلها، استفاده کرد.

سرانجام هربورن Herborn, 2005)) مشاهده کرد حسابداری بهای تمام‌شده زیست‌محیطی (FCEA)، برخلاف آنچه پیش‌فرض بود، به‌دلیل نبود روشهای اندازه‌گیری خاص خود، تحت فشار قرار داشته است و همچنین او دریافت که حسابداری بهای تمام‌شده زیست‌محیطی در زمینه بخش عمومی جنگلداری استرالیا در نظر گرفته می‌شود و به‌عنوان فراهم‌کننده راه‌حل برای روشهای ارزشیابی حسابداری زیست‌محیطی، نقش مؤثری ایفا می‌کند. استفاده از شاخصهای انتقادی در سطح خردوکلان، خوشبینانه و امیدبخش است. مفهوم توسعه انتقادی در سطح جهانی به‌وسیله مجموعه بین‌المللی و انجمن گزارشگری جهانی(GRI, 2000) عملیاتی شده و در قالب سیستم حسابهای درامد ملی آمده است. بنابراین برای مثال یک سیستم حسابداری اقتصادی و زیست‌محیطی (SEEA) به‌وسیله کمیسیون آماری سازمان ملل (Lange, 2007) و نیز سیستمهایی در کشورهای مختلف از قبیل بریتانیا توسعه یافتند. در چنین ابتکاراتی، دامنه وسیعی از شاخصهای عملکرد انتقادی برای ارزیابی عملکرد اقتصادی، زیست‌محیطی و اجتماعی گسترش یافت.

این امر در بازارهای سهام با شاخصهای انتقادی داو جونز (Dow Jones) در امریکا و فوتسی (FTSE) در بریتانیا بسط پیدا کردند (Fowler & Hope , 2007).

شاخصهای عملکرد انتقادپذیرانه براساس کار قبلی دیرکز و پرستون (Dierkes and Preston, 1977) بوده است که مجموعه‌ای از مرجعهای آماری و روشهای اندازه‌گیری را توسعه دادند.

والتر و استوزل (Walter and Stuzel, 2009) به شاخصهای وسیع و مجموعه‌ای از شاخصهای عملکرد زیست‌محیطی و تحلیلهای چرخه عمر اشاره کردند و براساس آن اندازه‌گیری عملکرد در مقابل کارایی اکولوژیکی و هدفهای انتقادی را انجام دادند.

آنها هم از داده‌های کمی و هم از داده‌‌های کیفی استفاده کردند و نتایج گیج‌کننده‌ای را هم در رویکرد انتقادی و هم رویکرد غیرانتقادی به‌دست آوردند.

لوئیز و چمبرز (Lewis and Chambers, 2001) برخلاف دیگر ابتکارها، از تحلیلهای اکولوژیکی برای رسیدن به شاخص انتقادی برای تجارت و کسب‌وکار استفاده کردند؛ این مدل بر همه گیاهان و جانوران و جایگاه طبیعی آنها تمرکز دارد. در نهایت پیشنهاد دادند که شاخص انتقادی می‌تواند به‌عنوان معیار و مقیاس سلامت و داراییهای طبیعی استفاده شود. همچنین جستجو کردن سیستمهای گوناگون ارزشیابی پولی و غیرپولی بالقوه به‌عنوان قسمتی از نوآوری، مورد نیاز مستمر است. هم‌اکنون تنوعی از سیستمهای پولی، از قبیل سیستمهایی که در بازار استفاده می‌شوند (مانند فروش چوب و الوار) و همچنین سیستمهایی که مورد استفاده بازار نیستند (مانند ارزش گفتگو)، وجود دارد.

چارچوب نظری اشاره می‌کند که سازمانها برای ایفا کردن وظیفه اطلاع‌رسانی خود، باید عملکرد زیست‌محیطی خود را به صاحبان حق (صاحبان سرمایه) افشا کنند.

اون (Owen, 2003) نشان داد که شرکتهای اروپایی، آلمانی و اسکاندیناوی به‌صورت سنتی در این‌باره پیشگام هستند.

برای مثال در اروپا گزارشگری زیست‌محیطی اروپایی وضع شده است به‌نحوی که در بریتانیا، دولت گزارشهای زیست‌محیطی شرکتها را مدیریت می‌کند (DETR, 2000). اگر شرکتها قصد دارند وظایف اطلاع‌رسانی خود را انجام دهند، به‌نظر می‌رسد که پیشنهادهای آزمایشی زیر می‌تواند در این فرایند گزارشگری به‌کار گرفته شود.

اینها هم می‌توانند به‌عنوان رهنمود اختیاری و هم به‌عنوان استاندارد به‌کار گرفته شوند. برای مثال، چو و همکاران (Cho et al., 2008) ثابت کردند که تحقیق آنها شواهد تجربی فراهم نموده است که شرکتهایی که تحت تاثیر این تحقیق قرار داشته‌اند، تلاش کردند تا مقررات افشای آثار زیست‌محیطی خود را تقلیل دهند یا تعدیل نمایند (به‌عبارتی تا حدودی شانه خالی کنند) و همچنین از راههای سیاسی، به‌رغم پیشرفتهایی که درخصوص موضوعهای زیست‌محیطی در سطح جهان شده است، استفاده کنند.

بنابراین آیین‌نامه بسیار مؤثرتر از یک آیین‌نامه اختیاری است. شرکتها می‌توانند صورتهای زیر را در گزارشهای سالانه یا گزارشهای زیست‌محیطی جداگانه خود فراهم کنند.

۱گزارش فلسفه وجودی شرکت در قبال محیط‌زیست؛ به‌ویژه شناسایی هرگونه تهدید زیست‌محیطی که آنها پذیرفته‌اند. همچنین این موضوع که آیا فعالیتهای اقتصادی آنها به‌صورت بالقوه تهدیدهایی را به‌همراه دارد یا خیر؟

۲آیا شرکت به وظیفه‌ای که در قبال فعالیتش نسبت به محیط‌زیست دارد معترف است یا خیر و اینکه قصد انجام چه کاری در این خصوص دارد.

۳گزارشی از طرز تلقی راجع به توسعه انتقادی درخصوص محیط‌زیست و ارائه آن به صاحبان حق و سرمایه ارائه شود.

۴گزارشی راجع به اینکه آیا شرکت دیدگاه و نگرش تندی در قبال رابطه انسان و محیط‌زیست دارد؟

۵توضیح شفاف و روشن از اهداف اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی خودشان که چه میزان به آن رسیده‌اند و چه درجه‌ای دارد.

۶رعایت مجموعه‌ای از شاخصهای عملکرد جامع (سری زمانی) که در داخل یا خارج از کشور ابداع شده‌اند (همانند انجمن گزارشگری جهانی). موضوعاتی درخصوص آب، پسماندها، بازیافت، انرژی، آلودگی، تنوع زیستی و به‌ویژه ارائه اطلاعاتی درخصوص نگرانیها راجع به انتشار گازهای گلخانه‌ای و میزان دی‌اکسیدکربن که وارد محیط می‌شود.

۷گزارش اثبات این موضوع که به‌طور شفاف مشخص کند که رفتار منصفانه‌ای درخصوص فعالیتهای زیست‌محیطی و اجتماعی شرکت وجود دارد.

در مجموع این مقاله به موضوعهای عمده زیر می‌پردازد:

هدف اول این مقاله به ترکیب ادبیات (تاریخچه) قدیمی برای تبدیل به یک مدل به‌منظور فراهم آوردن یک توجیه نظری برای حسابداری زیست‌محیطی و گزارشگری آن کمک می‌کند؛ مقاله مورد نظر، چارچوب چندلایه‌ای نظری برای مدیریت زیست‌محیطی (جدی گرفتن خطرات زیست‌محیطی، مسئولیت‌پذیری شرکتها، تعریف رابطه جدیدی بین صنعت و محیط‌زیست، اندازه‌گیری آثار مخرب صنعت و افشای گزارش آثار مخرب) در قالب ۸ منطق ارائه کرده است.

این مدل شرکتها را متعهد می‌کند که گزارشهای زیست‌محیطی خود را ارائه کنند؛ مدل تلاش می‌کند تا واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی وضعیت کنونی جهان را شناسایی کند. این مدل ویژه، به‌دنبال منحصر کردن موضوع به‌همین مدل خاص و یا انکار کردن سایر مدلهای نظری نیست. به‌هرحال این مدلی برای فرایندهای زیست‌محیطی است که می‌تواند اندازه‌گیری شود.

 

دومین هدف این مقاله بررسی دلایلی به‌شرح زیر از مدل نظری برای سازمانها و حسابداری است:

اول، اینکه یک ضرورت برای مدیران و حسابداران وجود دارد تا خوب عمل کنند.

دوم، ما به آزمایش یک سیستم حسابداری زیست‌محیطی برای اندازه‌گیری، دربرگرفتن و افشای آثار زیست‌محیطی شرکتها نیاز داریم.

سوم، نظامهای اندازه‌گیری پولی و غیرپولی بالقوه گوناگون باید تبیین و تعریف شوند و سرانجام سازمانها به‌صورت رسمی گزارش فعالیتهایشان را به صاحبان سرمایه ارائه کنند.

ضرورت حسابداری محیط زیست

حسابداری محیط زیست یک نقش مهم در اثبات تصمیمات منطقی دارد، به علاوه شرکت ها لازم است نزد سهامداران خود حسابدهی کنند. زمانی که منابع محیط زیست و کالاهای عمومی برای فعالیتهای تجاری مورد استفاده قرار می گیرد افشای اطلاعات حسابداری یک فرایند کلیدی در حسابدهی می باشد، در نتیجه حسابداری محیط زیست به شرکتها در بالا رفتن سطح اعتماد و اعتبار عمومی کمک می کند و تشخیص بیطرفانه را میسر می سازد.

انواع حسابداری محیط زیست

بر اساس گزارش آژانس حفاظت از محیط زیست آمریکا (EPA) که در سال ۱۹۹۵ ارائه شد اصطلاح وسیع حسابداری محیط زیست به سه بخش مجزا تقسیم می شود که تمرکز هر بخش و استفاده کنندگان آنها نیز متفاوت است:

انواع حسابداری زیست محیطی موضوع مورد توجه استفاده کنندگان

حسابداری درآمد ملی یک ملت یا قوم برون سازمانی

حسابداری مالی یک شرکت برون سازمانی

حسابداری صنعتی شرکت ، بخش ، محصول ، فرآیند تولید درون سازمانی

وظایف و قوانین حاکم بر حسابداری محیط زیست

 

وظایف درون سازمانی:

قدم اول در سیستم اطلاعاتی محیط زیست وظیفه ی درون سازمانی است که امکان اداره کردن بهای تمام شده حفاظت محیط زیست و تجزیه و تحلیل این بهای تمام شده ها در برابر منافع کسب شده و پیشرفت موثر و کارا ناشی از فعالیت های حفاظت محیط زیست که به وسیله ی آن سهامداران تصمیم مناسب را اتخاذ می کنند را فراهم می کند.

وظایف برون سازمانی :

به وسیله ی افشای نتایج حاصل از اندازه گیری کمی از فعالیت های حفاظت محیط زیست، وظایف برون سازمانی به شرکت ها اجازه می دهد تا بر تصمیم گیری سهامداران نفوذ کنند. وظایف درون سازمانی در داخل یک شرکت انجام می گیرد.

و ظایف درون سازمانی در واقع اطلاعات مربوط به بهای تمام شده های متحمل شده به وسیله ی فعالیت های حفاظت محیط زیست و منافع مرتبط با این فعالیت ها و نیز بازده و تاثیر این فعالیت ها را فراهم می کنند.

وظایف برون سازمانی در واقع در رساندن اطلاعات در بازده فعالیت های زیست محیطی شرکت به سهامداران موثر هستند.

حسابداری محیط زیست به موجب رهنمود

حسابداری محیط زیست دو مفهوم متمایز را پوشش می دهد:

حسابداری محیط زیست می تواند یک نوع آگاهی از فعل و انفعال بین محیط زیست و کشور را فراهم کند.

می تواند به عنوان هدفی برای شرکتها و سازمانها باشد.

حسابداری محیط زیست در چارچوب این رهنمودها کانون توجه شرکتها و سازمانها می باشد در عین حال ارتباط شرکت تنها با شرکتهای خصوصی نمی باشد، بلکه سازمانهای ذینفع عمومی و شهرداری ها را شامل می شود.

اطلاعات کسب شده توسط حسابداری محیط زیست به دو شکل ارائه می شود:

۱ارزش پولی ۲- ارزش فیزیکی

اثرات زیست محیطی شرکت ها بر روی سیستم اقتصادیشان به وسیله ی اطلاعات پولی محیط زیست منکعس می شود، در حالی که اثرات شرکت بر روی محیط زیست با اطلاعات فیزیکی منعکس می گردد.

حسابداری و گزارشگری محیط زیست

برون سازمانی فیزیکی

حسابداری و گزارشگری محیط زیست

به طور منظم فیزیکی حسابداری و گزارشگری محیط زیست

برون سازمانی پولی

حسابداری و گزارشگری محیط زیست

به طور منظم پولی

عوامل ساختاری حسابداری محیط زیست

۱سود نگهداری محیط زیست ( واحدهای فیزیکی): منافع کسب شده حاصل از جلوگیری،‌ کاهش و یا پرهیز از ضربه زدن به محیط زیست رفع این ضربات و ترمیم حوادث ناشی از این بلایا و این حوادث

۲بهای تمام شده نگهداری محیط زیست (ارزش پولی) سرمایه گذاریها و مخارج مربوط به جلوگیری، کاهش و یا پرهیز از ضربه زدن به محیط زیست رفع این ضربات و ترمیم حوادث ناشی از این بلایا و این حوادث

۳سود اقتصادی مرتبط با فعالیتهای نگهداری محیط زیست (ارزش پولی): منافعی که سود شرکت را به وسیله فعالیتهای نگهداری محیط زیست بالا می برد.

بهای تمام شده محیط زیست در بین این رهنمودها بهای تمام شده های اجتماعی را ارائه نمی کند.

بهای تمام شده های اجتماعی از بهای تمام شده های معمول شرکت متفاوت است و این گونه بهای تمام شده ها از ضربات وارده به جامعه نتیجه می شود.

چارچوب حسابداری محیط زیست

اولین چارچوب حسابداری محیط زیست در سال ۱۹۹۶ از طرف شالتگر عنوان شد که در این چارچوب جوانب اقتصادی فعالیتهای واحد تجاری به طور مشخص از اثرات مربوط به شرکت بر روی محیط زیست جدا شده است. سیستم های حسابداری در همان قالب حسابداری سنتی منعکس کننده ی جوانب اقتصادی در قالب واحد پولی می باشد و این بخش به عنوان حسابداری سنتی دگرگون شده با موارد زیست محیطی عنوان شده که اثرات زیست محیطی را بر روی شرکت در قالب واحد پولی اندازه گیری می کند.

در بخش دیگر این چارچوب، سیستم حسابداری طراحی شده به اثرات فیزیکی شرکت بر روی محیط زیست توجه دارد و آن را حسابداری اکولوژی می نامد.

در داخل این چارچوب هر کدام از این دو قسمت با تمرکز بر روی استفاده کنندگان به استفاده کنندگا ن درون سازمانی و برون سازمانی تقسیم شده است.

مزایای چارچوب اولیه ی ارائه شده از طرف شالتگر

تمایز صحیح بین اثرات اقتصادی که در قالب واحدهای پولی عنوان می شود و اثرات فیزیکی که در نتیجه ی فعالیت واحد تجاری برروی محیط زیست وارد می شود می باشد. از آنجایی که اطلاعات فیزیکی و پولی محیط زیست اغلب ازمنابع مختلف به دست می آید این تمایز بسیار اهمیت دارد. هر دو دسته این اطلاعات اغلب برای اهداف گوناگون و از طرف استفاده کنندگان مختلف مورد نیاز می باشد.

این چارچوب بر روی متدولوژی اولیه ی سیستم های حسابداری محیط زیست که تنها با اضافه کردن اثرات پولی مربوط به محیط زیست به حسابداری سنتی انجام می شود، تاکید داشته است.

 

معایب چارچوب اولیه ی ارائه شده از طرف شالتگر

اولاً : اینکه در این چارچوب حسابداری سنتی و در داخل آن بخش درون سازمانی حسابداری مدیریت تنها با جنبه ی پولی محیط زیست برای اداره ی یک واحد اقتصادی توجه دارد در حالی که حسابداری سنتی به همراه حسابداری محیط زیست هردو شامل هر دو جنبه ی پولی و فیزیکی می شوند.

دوماً: اینکه در این چارچوب از دو اصطلاح عملی نامربوط و مستقل اکولوژی و محیط زیست برای ساختن حسابداری محیط زیست استفاده شده است از دید زبانشناسی این دو لغت قابل فهم نیستند و باعث سردرگمی استفاده کنندگان می شود.

چارچوب تکامل یافته ی حسابداری محیط زیست

مباحث و تلاشهای بعدی برای تهیه ی چارچوب کامل تر در حسابداری محیط زیست، در عین حالیکه سعی در حفظ محاسن چارچوب قبلی داشت معایب آن را نیز برطرف کرد. بارتولومئو و همکاران با تعدیل چارچوب قبلی کاری کردند که چارچوب جدید حسابداری محیط زیست علاوه بر اینکه شامل جنبه های پولی و فیزیکی محیط زیست ناشی از فعالیتهای شرکت می شود در عین حال نیازهای اطلاعاتی درون سازمانی و برون سازمانی را پوشش می دهد. لذا در این چارچوب سیستم های حسابداری به دو سیستم تقسیم می شوند:

سیستم حسابداری پولی محیط زیست

سیستم حسابداری فیزیکی محیط زیست

و در داخل آن دو بخش درون سازمانی و برون سازمانی در مقابل هر یک ازسیستم های فوق قرار می گیرند.

مفروضات حسابداری محیط زیست:

گزارشگری در مورد محیط زیست و آثار زیست محیطی به منظور ایجاد سیستمی جهت اندازه گیری هزینه فعالیتهای زیست محیطی و انعکاس این آثار به استفاده کنندگان می باشد. تعیین فرضیات اساسی گزارشگری محیط زیست می تواند نیازی برای ایجاد یک الگوی یکپارچه و منظم برای ارائه اطلاعات مفید در جهت تصمیم گیری استفاده کنندگان باشد.

 

مبنای حسابداری تعهدی

برای گزارشگری محیط زیست برای افشاء آثار زیست محیطی و گزارشات فوری جهت شناسایی کامل آثار بلندمدت نیاز به استفاده کنندگان از این دیدگاه می باشد. به طور مثال اثرات آلودگی هوا .

این دیدگاه باعث شده در گزارشگری محیط زیست تطابقی بین فعالیتهای زیست محیطی و آثار این فعالیتها در دوره وقوع شده و اطلاعات مفیدی را تشخیص و در اختیار استفاده کنندگان قرار دهد، اما هنوز در مورد زمان شناسایی و اندازه گیری تعهدات و هزینه های زیست محیطی ابهام وجود دارد. بخصوص در مورد هزینه هایی که مرتبط با دوره های بلندمدت است مثل هزنیه های حفاری معادن، تاسیسات هسته ای طبق استاندارد جدید بین المللی حسابداری . به منظور گزارشگری تعهدات زیست محیطی که در آینده مشخص می شود باید با استفاده از ارزش جاری در تاریخی که آثار خسارت محیطی موجب می شود اندازه گیری می شود.

فرض تفکیک شخصیت

منظور از این فرض قائل شدن موجودیتی مستقل و هویتی مستقل برای واحد گزارشگری محیط زیست جدا از مالک و مدیریت است. در این مورد گزارشگری محیط زیست نیز باید تعریف روشن و محدودکننده از واحد گزارشگری داشته باشد که به مدیریت و مالکان واحد تجاری اجازه پنهان کاری آثار زیست محیطی محیط زیست به عنوان ماهیتی حقوقی جداگانه از زنجیره ارزش واحد تجاری ندهد. همچنین باعث مشخص شدن و تفکیک گزارشگری محیط زیست از سایر گزارشگری های واحد تجاری شده و در نتیجه باعث افشاء اطلاعات با اهمیت آثار زیست محیطی واحد تجاری می شود. این گزارشگری زمانی توسعه می یابد که بتواند اطلاعاتی شفاف همراه با افزایش مسئولیت پاسخگویی به قانون و جامعه ارائه کند.

فرض تداوم فعالیت

بنای هر واحد تجاری مستلزم استفاده مستمر از منافع موجود و ایفای تعهدات و تحصیل منافع جدید و قبول تعهدات تازه است. تعهدات زیست محیطی مانند ( احیاء جنگلها) نیاز به شناسایی و گزارشگری با توجه به مفهوم تداوم فعالیتهای واحد تجاری است. با توجه به اینکه در دوره بلندمدت آثار زیست محیطی و چشم انداز قانونی آن می تواند برای صورتهای مالی خیلی مهم باشد. تعهدات زیست محیطی می تواند یکی از دلایل عدم تداوم فعالیت واحد تجاری شود که برای تصمیم گیریهای استفاده کنندگان اطلاعات مفیدی باشد.

 

ویژگیهای کیفی اطلاعات محیط زیست

خصوصیات کیفی مرتبط با محتوای اطلاعات:

۱مربوط بودن ۲- قابل اتکا بودن

قابل اتکا بودن شامل:

۱کامل بودن

۲احتیاط

۳بی طرفی

۴صادقانه بودن

۵رجحان محتوا بر شکل

خصوصیات کیفی مرتبط با ارائه اطلاعات:

۱قابل فهم بودن

۲قابل مقایسه بودن:

v ثبات رویه: ثبات رویه در زمان شناسایی، اندازه گیری و ارائه اطلاعات زیست محیطی از ضروریات است.

v به موقع بودن: ارائه اطلاعات با تاخیر نابجا باعث کاهش ارزش اطلاعات خواهد شد. در مورد زمان ارائه گزارشات زیست محیطی نظرات ذیل را می توان مطرح کرد:

¨ ارائه گزارشات زیست محیطی به صورت جدا و همزمان با گزارشات مالی

¨ ارائه گزارشات زیست محیطی به صورت جدا در زمانی غیر از زمان ارائه گزارشات مالی

¨ ارائه یکپارچه گزارشات مالی و محیط زیست در یک زمان

v اهمیت: که مرتبط با مربوط بودن و قابل اعتماد بودن اطلاعات قابل بررسی است. اطلاعاتی بااهمیت تلقی می شود که عدم ارائه یا ارائه نادرست آن بتواند قضاوت و تصمیم گیری یک استفاده کننده منطقی را در باره امور یک واحد تجاری تغییر دهد.

اهمیت اطلاعات در گزارشگری محیط زیست بسیار پیچیده تر از گزارشگری مالی است با توجه به اینکه اهمیت از دیدگاه استفاده کنندگان اطلاعات تعریف متفاوتی دارد، اما در گزارشگری محیط زیست چه اطلاعاتی می تواند با اهمیت باشد، نیاز به مطالعه منطقی و آنالیز نیاز استفاده کنندگان دارد.

اهداف گزارشگری محیط زیست:

از آنجایی که حسابداری زیست محیطی گزارشگری زیست محیطی را نیز دربردارد و عملکرد زیست محیطی از دید استفاده کنندگان گزارشهای مالی حائز اهمیت است، لیکن اهداف گزارشگری عملکرد اقتصادی با اهداف گزارشگری زیست محیطی کاملاً انطباق نداشته لذا به جهت محدودیت موجود در علائق استفاده کنندگان نیاز به الزامات گزارشگری ویژه احساس می گردد.

از آن جهت که بنگاههای انتفاعی مخارجی را تحت موضوع زیست محیطی متحمل می شوند، لذا ارائه یک تصویر از عملکرد زیست محیطی که حاوی منافع حاصل از تحمل هزینه های مزبور باشد، با توجه به ساختار موجود حسابداری، دشوار است، به این جهت بسیاری از بنگاههای انتفاعی هزینه فعالیتهای زیست محیطی را بدون مقابله با منافع آن تنها به عنوان اقلام هزینه ای منظور کرده و در گزارشگری مالی به گونه ای موثر آنها را افشاء نمی کنند.

کاربردهای حسابداری محیط زیست:

تولید کنندگان هنگام تصمیم گیری جهت تعیین نوع، مقدار و قیمت محصولات خود به عواملی از قبیل شرایط بازار، حفظ مشتری و رشد بلندمدت صنعت توجه می کنند. مهمترین عامل قابل بررسی در ارتباط با محصول، هزینه یابی صحیح آن است. در بیشتر موارد محصولات مختلف به شکل فرآیندهای تولیدی متفاوت تولید می شوند و هر فرآیند تولیدی هزینه زیست محیطی مربوط به خود را دارد و این موضوع اهمیت استفاده از حسابداری محیط زیست را در هزینه یابی می رساند. حسابداری محیط زیست جهت تحلیل های سرمایه گذاری نیز استفاده می شود. این روش ارزیابی، به وسیله سرمایه گذاری به ویژه سرمایه گذاران محیط زیست جهت ارزیابی دقیق تر سود آوری بالقوه سرمایه گذاری های انجام شده مورد استفاده قرار می گیرد.

همچنین حسابداری محیط زیست از نظر شناخت هزینه های عملیاتی بلندمدت هر واحد تجاری اهمیت زیادی دارد. به همان اندازه که موسسات خود را جهت تقویت ساختار سیستمهای خود سازماندهی می کنند حسابداری محیط زیست بخش جدایی ناپذیر توسعه و موفقیت آنها خواهد شد. این سیستم ها داده های مبتنی بر حسابداری محیط زیست را جهت تدارک اطلاعات برای مدیران به منظور درک بهتر اثرات تصمیمات خود هماهنگ می کند و به صورت استراتژیک جهت تحریک عملکرد زیست محیطی پیشرفته مورد استفاده قرار می گیرد.

هزینه یابی زیست محیطی:

هزینه های زیست محیطی یکی از هزاران هزینه ای است که در واحد تجاری برای تولید کالا یا خدمات اتفاق می افتد. اجرای حسابداری محیط زیست یکی از فاکتورهای مهم واحد تجاری در جهت موفقیت در بازار رقابت است. اجرای حسابداری محیط زیست و اندازه گیری هزینه های مربوط به آن باعث جلب توجه استفاده کنندگان با توجه به دلایل زیر می شود:

خیلی از هزینه های زیست محیطی را می توان با مرتب کردن فعالیتها و سیستمی کردن فعالیتها با طراحی مجدد محصول و فرایند تولید کاهش یا حذف کرد.

هزینه های زیست محیطی شاید با مفهومی اشتباه در هزینه های سربار طبقه بندی شده یا اصلاً در نظر گرفته نمی شوند که در نتیجه باعث محاسبه اشتباه قیمت تمام شده و قیمت گذاری محصولات می شود.

خیلی از شرکتها با استفاده از اعتبار گواهینامه های زیست محیطی و انتقال مدارک به دیگر موسسات برای تولید باعث افزایش درآمد واحد تجای دارنده مدارک می شود. به طور مثال استفاده از نام تجاری.

مدیریت بهینه هزینه های زیست محیطی باعث اجرای بهتر سیستم مدیریت محیط زیست و فواید مهمی برای سلامتی جامعه و موفقیت واحد تجاری داشته باشد.

درک هزینه های زیست محیطی و اجرای آن باعث دقت بیشتر در سیستم قیمت گذاری محصولات شده و می تواند برای موسسه در جهت طراحی محصول سازگار با محیط زیست و ارائه خدمات بهتر با هدف جذب مشتریان بیشتر کمک کند.

حسابداری محیط زیست باعث افزایش مزیت رقابتی موسسه برای تولید محصولات و خدمات به مشتریان در بازار رقابتی می شود.

حسابداری محیط زیست و هزینه های زیست محیطی و اجزای این سیستم اطلاعاتی می تواند پشتیبانی برای توسعه سیستم مدیریت زیست محیطی در موسسه شده با توجه به اینکه یکی از ضروریات وارد شدن موسسات به بازار تجارت جهانی(WTO) داشتن گواهینامه های ایزو ۱۴۰۰۱ می باشد حسابداری محیط زیست یکی از فاکتورهای مهم کسب این استاندارد جهانی است.

بنابراین شناسایی و مشخص کردن هزینه های زیست محیطی در فرایند تولید و سایر قسمتهای واحد تجاری اهمیت بسیاری در تصمیم گیری مدیریت دارد.

شناسایی و طبقه بندی هزینه های زیست محیطی:

هزینه های متداول: این هزینه صرف مواد خام، تجهیزات و کالاهای سرمایه ای می شوند که معمولاً در سیستم حسابداری صنعتی و بودجه بندی سرمایه ای مورد استفاده و تحلیل قرار می گیرند و به عنوان هزینه زیست محیطی به حساب نمی آیند، مثل بیمه، عوارض دستمزد، ملزومات

هزینه های بالقوه پنهان:

۱-۲هزینه های تحقیق و توسعه: که این هزینه ها قبل از عملیات و اجرای سیستم رخ می دهند. این هزینه ها می توانند شامل هزینه شناسایی اولیه و طراحی تولیدات سازگار با محیط زیست و افزایش بهبود کیفیت تولیدات باشد و هنگامی که مدیریت به هزینه های عملیاتی و آنالیز آنها توجه دارد این هزینه ها در طبقه هزینه های سربار یا هزینه های تحقیق و توسعه قرار می گیرند و به سادگی به فراموشی سپرده می شوند.

۲-۲
هزینه های نظارت قانونی و اختیاری زیست محیطی: هزینه ای می باشد که در هنگام فرایند اجرای عملیات رخ می دهد بسیاری از شرکتها این گونه هزینه ها را در طبقه سربار محاسبه می کنند و این باعث شده مدیریت نتواند به صورت روزانه این هزینه ها را آنالیز کرده و در تصمیم گیری خود مورد استفاده قرار دهد و همچینن با توجه به بالا بودن مبلغ این هزینه ها در هنگام تسهیم هزینه های سربار به محصولات مدیریت با مشکل مواجه خواهد شد.

۳-۲هزینه های احتمالی زیست محیطی: این هزینه ها شامل هزینه هایی می باشند که احتمال وقوع آنها در نقطه ای در آینده وجود دارد و برای احتمال وقوع آن باید هزینه احتمالی ثبت شود. به عنوان مثال انجام آزمایشاتی که در آن از مواد هسته ای استفاده می شود و احتمال زیان رسانی به محیط زیست در آن به خاطر استفاده از مواد هسته ای وجود دارد یا مثال دیگر نگهداری مواد خطرناک در مخازن. برای زیانهای احتمالی این فعالیتها باید در حسابها با هزینه های بهره وری (احتمالی) ثبت شود.

طبقه بندی و افشاء هزینه های محیط زیست:

منبع هزینه محیط زیست الزامات یا رویه حاضر

الف) مخارج جاری محیط زیست به طور جداگانه افشا می گردد

ب) مخارج آتی محیط زیست که به رویدادهای مبادلا مبلغ شناسایی شده ممکن

گذشته مربوطند و به عنوان بدهی شناسایی می گردند. است به طور جداگانه افشاء گردد.

پ) مخارج آتی محیط زیست که به رویدادها و مبادلات آتی بخش بازسازی شده ممکن مربوطند و به عنوان است جداگانه افشا گردد. زیان آتی شناسایی می شوند .

قسمت مخارج آتی محیط زیست مربوط به عملیات متوقف شده ممکن است در

سود و زیان عملیات متوقف شده قرار گیرد.

ت) استهلاک بهای تمام شده دارایی سرمایه ای مرتبط با محیط زیست در بیشتر موارد یک بخش از کل مستهلک خواهد شد.

ث) استهلاک مخارج انتقالی ناشی از محیط زیست مستلزم افشا جداگانه مبلغ استهلاک مخارج انتقالی می باشد.

ج) استهلاک هزینه های انتقالی توسعه محیط زیست مستلزم افشا جداگانه مبلغ استهلاک هزینه های انتقالی توسعه به عنوان

هزینه دوره می باشد.

چ) بخش مستهلک نشده مخارج زیست محیطی گذشته به عنوان سود یا زیان واگذاری اموال می آید

زمانی که دارایی واگذار می شود یا مبلغ خالص قابل یا در مبلغ کلی دارایی حذف شده می آید.

بازیافت که از ارزش دفتری حاصل می شود،هزینه می گردد.

– مستلزم این است که مبلغ هر حذفی از دارایی سرمایه ای افشاء شود.

روند شکل گیری حسابداری محیط زیست را به شرح زیر تشریح نمود :

در دهه ۱۹۷۰ بود که بحث محیط زیست و حسابداری آن و بدهیهای محیط زیست پا به عرصه حسابداری گذاشت.

بدنبال این وضعیت، در سال ۱۹۷۵ FASB استاندارد حسابداری شماره ۵ به عنوان حسابداری رویدادهای احتمالی را تدوین و منتشر نمود این استاندارد می‌توانست هزینه و مخارج احتمالی آتی درخصوص محیط زیست را نیز مدنظر قرار داده و مشمول گردد.شرکتها براساس این استاندارد می‌بایستی مخارج آتی و احتمالی مرتبط با محیط زیست (خسارتهای احتمالی) را شناسایی و در دفاتر خود ثبت می‌نمودند. اینگونه اقلام تحت عنوان زیان احتمالی شناسایی و ثبت می‌گردیدند ولی مشکلی که وجود داشت این بود که برآورد این مخارج بسیار مشکل بود و رویه و برآوردهای صنایع در این خصوص متفاوت بود و شاید در برخی موارد مدیران، اینگونه مخارج و هزینه‌ها را به عنوان ابزاری در جهت مدیریت و هموار سازی بود . در سال ۱۹۹۰، FASB نشریه ۸-۹۰ را تحت عنوان سرمایه‌ای کردن هزینه‌های آلودگی محیط زیست منتشر نمود که براساس این نشریه، مخارج مرتبط با زیست محیطی بایستی هزینه گردند مگر در شرایطی که یکی از موارد زیر تحقق یابد:

  1. مخارج باعث افزایش ظرفیت، ….. کارایی و عمر مفید گردد.
  2. هزینه‌هایی که جهت کاهش آلودگی محیط زیست انجام شده و مرتبط با فعالیت دوره‌های آتی است.
  3. مخارجی که برای آماده کردن داراییهای کنار گذار یا برای فر.ش انجام می‌گردد.

 

دیدگاههای مرتبط با مخارج محیط زیست:

  1. هزینه‌های مرتبط با محیط زیست بایستی سرمایه‌ای تلقی و طی عمر مفیدشان مستهلک گردد. توجیه اینها منطقی است چرا که از این مخارج طی سالهای متمادی استفاده می‌گردد.
  2. هزینه‌های مرتبط با محیط زیست نمی‌تواند سرمایه‌ای تلقی گردد چون که عمر مفیدشان مشخص نیست و استانداردهای خاصی نیز بر این تدوین نشده.
  3. درخصوص تعهدات خود به جامعه، یدهی شناسایی کنیم (تعهدات احتمالی درخصوص تخریب محیط زیست).

حسابداری محیط زیست صرفاً مربوط به آلودگی محیط زیست نیست بلکه، تخریب منابع، فرسایش و … را در برمی‌گیرد.

وقتی صحبت از EA می‌شود صرفاً به محیط زیست به تنهایی نمی‌توان نگریست بکله بایستی به اجتماع نگریست یعنی به حسابداری اجتماعی نگریست. EA شاخه ای است از حسابداری مسئولیت اجتماعی.

در حسابداری، برای هزینه‌یابی محصولات بایستی تمامی اقلام مربوط به هزینه‌ها شناسایی گردند. هزینه‌هایی که بوسیله عوامل تولید تحصیل می‌گردند. برای مثال: یکی از عوامل تولید، نیروی انسانی ات. مخارج مرتبط با نیروی کار در قالب دستمزد و هزینه‌های آن به محصولات تحصیل داده می‌شود حال این که اگر محیط زیست و منابع محیط زیست نبود، آیا تولیدی صورت می‌گرفت؟ برای مثال اگر دریا وجود نداشت، آیا محصولات دریایی ….. می‌گردید؟ خیر پس به موازات تولید، به محیط زیست به عنوان یکی از عوامل تولید، خسارت وارد می‌شود و در آنها آلودگی ایجاد می‌شود. پس محیط زیست را نیز می‌توان جزئی از عوامل تولید تلقی نمود و براساس اصول و استانداردهای حسابداری (بصورت کلی) بایستی هزینه‌های عوامل تولید شناسایی و در محصولات منظور گردد.

هزینه‌های مرتبط با محیط زیست را می‌توان از دو دیدگاه دید:

  1. هزینه‌هایی که مستقیماً مرتبط با فعالیت شرکتها بوده و بصورت مشخص می‌توان این هزینه‌ها را با شرکتها ارتباط داد، شناسایی این قبیل هزینه‌ها بسادگی صورت می‌گردد.
  2. هزینه‌هایی که مستقیماً مرتبط با فعالیت شرکتها نیست ولی غیر مستقیم به شرکتها مربوط می‌شود مثلاً خسارت تخریب منابع زیستی توسط شرکتها. این قبیل هزینه‌ها بایسی به الزام دولتها به شرکتها تحمیل گردد (الزام، یکی از راهکارهای حل مشکل شناسایی هزینه‌های زیست محیطی است).

در حسابداری سنتی مالی محیط زیست، بدنبال شناسایی هزینه‌ها و درآمدهای مرتبط با محیط زیست هستیم ولی به لحاظ برخی محدودیتها در اندازه‌گیری و گزارشگری هزینه‌ها مرتبط با محیط زیست، برخی از این هزینه‌ها نادیده گرفته می‌شوند. برای مثال در حسابداری مالی، تنها هزینه‌های تولید در عملکرد سال جاری منظور می‌گردد در حالی که برخی هزینه‌های سال جاری، انتفاعی چند ساله خواهند داشت یا این مطلب موجب مخدوش گردیدن اصل تطابق می‌گردد. در حسابداری مدیریت، در بحث هزینه‌یابی، life cycle مدنظر قرار می‌گیرد و محدودیتهای GAAP در آن وجود ندارد. (گزارشگری درون سازمانی)

 

حسابداری مسئولیت اجتماعی

این نوع از حسابداری سعی دارد تا تأثیرات متقابل عملکردهای واحدهای تجاری و جامعه پرامون را شناسایی و برای تصمیم‌گیری صحیح‌تر در اختیار استفاده کنندگان قرار بدهد

در این خصوص توجه به این نکته ضروری است که در حسابداری مسئولیت اجتماعی، تأثیرات متقابل جامعه و واحد تجاری بر یکدیگر مورد شناخت و اندازه‌گیری و گزارشگری قرار می‌گیرد. تأثیراتی که واحدهای تجاری در قالب آلودگی و تخریب بر جامعه (از جمله محیط زیست) وارد می‌نمایند و همچنین تأثیراتی که جامعه بر واحدهای تجاری وارد می‌نمایند (برای مثال، براساس قوانین و مقررات برخاسته از اجتماع، واحدهای تجاری بایستی در قابل تخریب و آلودگی محیط زیست، خاست پرداخت نمایند، از این موارد بایستی مورد شناسایی، اندازه‌گیری و ثبت و گزارشگری قرار بگیرد.) حسابداری محیط زیست در واقع جزئی از حسابداری مسئولیتهای اجتماعی است.

اگر حسابداری مسئولیت اجتماعی راه حسابداری محیط زیست (محیطی) مقایسه نماییم خواهیم دید که:

  1. حسابداری مسئولیتهای اجتماعی حوزه بسیار وسیعی را در مقایسه با حوزه حسابداری محیط زیست، در قلمرو دارد چرا که در حسابداری محیط زیست، تنها مسائل مرتبط با محیط زیست مطرح است در حالی که در حسابداری مسئولیتهای اجتماعی، تمامی مسائلی که به دلیل فعالیتهای تجاری شرکتها تحت تأثیر قرار می‌گیرند مدنظر قرار می‌گیرد. امکان دارد که فعالیت واحد تجاری باعث تأثیر بر اجتماع گردد ولی این تأثیر در غیر از ابعاد زیست محیطی، تأثیرات غیر از محیط زیستی نیز داشته باشد و یا برلو دو حوزه یا چند حوزه تأثیرگذار باشد. برای مثال قعالیت یک شرکت بر ترافیک شهری مؤثر می‌باشد که خود این ترافیک، هم بر سلامتی افراد، هم بر محیط زیست، هم بر میزان تصادفات و خسارات وارده از این طریق و … مؤثر می‌باشد.
  2. حسابداری محیط زیست تنها بر تأثیرات متقابل واحد تجاری و محیط زیست متمرکز است ولی در حسابداری مسئولیت اجتماعی، بر روابط متقابل شرکت و اجتماع (در تمامی حوزه‌ها) متمرکز دارد (از جمله محیط زیست)

دیدگاه‌های مربوط به مفهوم مسئولیتهای شرکتها (وظیفه و هدف شرکتها) در برابر اجتماع (مسئولیتهای اجتماعی)، درخصوص مسئولیت شرکتها (در قبال دیگران)، سه رویکرد وجود دارد. این سه رویکرد، یک طیف گسترده را تشکیل می‌دهد. طیفی از پاسخگویی در قبال سهامداران (تنها سهامداران) تا آنطرف این طیف یعنی پاسخگویی در قبال ذینفعان (همه استفاده کنندگان).

دیدگاه اول:

از تئوریهای کلاسیک اقتصادی نشات می‌گیرد. در این رویکرد، شرکتها فقط و فقط یک هدف دارند و آنهم به حداکثر ساندن سود می‌باشد که به تبع این موضوع، سود سهامداران حداکثر خواهد گردید. پس در این رویکرد، هدف تنها متوجه سهامداران است، البته دیدگاه تا جایی قابل جهت است که در رسیدن به این هدف، ابعاد اخلاقی و حقوقی نیز در نظر گرفته شود.

 

دیدگاه دوم:

در دهه ۱۹۷۰ این دیدگاه شکل گرفت. براساس این دیدگاه، اهداف اجتماعی نیز در نظر قرار گرفت. براساس این دیدگاه، مدیران شرکتها بایستی تصمیماتی را اتخاذ نمایند که بین حقوق سهامداران، کارکنان، مشتریان، عرضه کنندگان کالا و خدمات و عامری مردم تعادل ایجاد نمایند. پس در واقع براساس این دیدگاه بایستی یک ائتلاف بین منافع و ملاحظات (اجتماعی) ایجاد می‌شود و این ائتلاف تنها راهی است که شرکت را از هدف حداکثر نمودن سود در بلندمدت مطمین می‌سازد. در واقع اگر دیدگاه دوم عملی گردد، دیدگاه اول نیز در بلندمدت عملی خواهد شد.

دیدگاه سوم:

براساس این دیدگاه نقطه پایانی اهداف مؤسسه، سود نیست. مؤسسات یا کسب سود، با مشکل خواستهای کارکنان، افزایش کیفیت محصولات، خواست دولت و سازمانهای محیط زیست مبنی بر اصلاح و بهبود محیط زیست و پرداخت جرائم و … روبرو خواهند گردید. پس به جای تلاش در جهت افزایش و حداکثر کردن سود بایستی به نحوی عمل کرد که هم سود را کسب نمود درحد معقول و مطلب و هم این که سطح مطلوبی از اهداف اجتماعی تحقق یابد.

هزینه‌های محیط زیست:

هنگام وقوع مخارج مرتبط با محیط زیست، سوالاتی چند در ذهن شکل می‌گیرد:

  1. این مخارج برای کدام دوره هزینه شود؟
  2. این مخارج سرمایه‌ای هستند و یا هزینه (و یا تعدیل دوره‌های قبل)؟
  3. این مخارج با عملکرد سال جاری مطابقت داده شود یا دوره‌های بعد یا دوره‌‌های قبل؟

پس تأثیر ثبت هزینه‌های زیست محیطی می‌توانند تأثیر سود و زیانی و ترازنامه‌ای باشد.

هزینه‌های محیط زیست را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم نمود:

  1. هزینه‌های اقدامات زیست محیطی: هزینه‌هایی که مؤسسه به خاطر اقداماتی که برای جلوگیری، کاهش و جبران خسارتهای زیست محیطی متحمل می‌گردد. مانند: مرمت و بازسازی، حفاظت منابع قابل بازیافت و غیرقابل بازیافت.
  2. زیانهای محیط زیست (جرائم مربوط به محیط زیست).

مخارج زیست محیطی به لحاظ زمانی، یا مربوط به دوره‌ یا دوره‌های قبل و یا مربوط به دوره‌های جاری و یا دوره یا دوره‌های آتی هستند.

(A اگر مشخص گردد مخارجی انجام گردیده یا می‌گردد که مربوط به دوره‌های قبل است بایستی بلافاصله نسبت به شناسایی این اقلام و تعدیل سود و زیان دوره یا دوره‌های قبل اقدام کنیم، این اقلام اغلب جهت پاکسازی یا پرداخت جریمه و خسارت دوره‌های قبل می‌باشد.

(B اگر مخارج انجام شده در ارتباط با محیط زیست، مشخصاً در ارتباط با فعالیت دوره جاری بوده باشد و یا غیر مستقیم در ارتباط با فعالیت دوره جاری باشد (منافع مربوط به آنها قابل تهاتر با منافع قابل کسب یا کسب نشده در دوره جاری باشد) بایستی این اقلام را در دوره جاری به عنوان هزینه منظور نمود

( Cمخارج محیط زیست اگر مرتبط با دوره‌های آتی باشند و یا این که دارای منافع آتی باشند، بدلیل داشت منافع آتی، مخارج انتقالی یا سرمایه‌ای تلقی می‌گردند. (بعنوان دارایی یا مخارج انتقالی ثبت می‌شوند). بعنوان دارایی یا مخارج انتقالی به دوره‌های آتی.

اگر واحد تجاری انتظار وقوع مخارج را مرتبط با محیط زیست، درآینده داشته باشد و بتواند از مبلغ این مخارج (یا تعهدات) را بصورت قابل اتکاء برآورد نماید بایستی نسبت به شناسایی این اقلام اقدام نماید و همچنین بایستی برای شناخت بدهی، جریان خروج منافع اقتصادی متحمل باشد. متحمل یعنی این که احتمال انجام شدن یک کار بیشتر از احتمال انجام نشدن کار باشد.

پس بدین صورت در صورت وجود ۲ شرط می‌توان نسبت به شناخت بدهیها اقدام نمود:

  1. جریان خروج منافع اقتصادی (پرداخت بدهی) متحمل باشد.
  2. بتوان سود بدهی را بصورت قابل اتکاء برآورد نمود.

 

براساس استانداردهای حسابداری ایران که با استانداردهای بین‌المللی نیز …………. و ……….. دارد:

بدهیهای مرتبط با رویدادهای آتی به ۲ بخش تقسیم می‌شوند:

  1. تعهدات آتی متحمل.
  2. تعهدات آتی بعید و ممکن.

در استاندارد جدید به تعهدات متحمل، ذخیره و به تعهدات متحمل و بعید، بدهیهای احتمالی می‌گویند.

استاندارد قبلی شامل بدهیهای مرتبط با رویدادهای آتی است که بدهیهای مرتبط با رویدادهای آتی شامل سه قسمت متحمل، ممکن و بعید است.

متحمل= شناخت در صورتهای مالی

ممکن= افشاء در …….

بعید= عدم نیاز بر شناخت و افشاؤ

استاندارد جدید شامل بدهیهای مرتبط با رویدادهای آتی است که بدهیهای مرتبط با رویدادهای آتی شامل ذخیره و بدهیهای احتمالی می‌باشد.

ذخیره= شناخت در صورتهای مالی

بدهیهای احتمالی= بدهیهای احتمالی بایستی افشاء شوند ولی اگر خروج منافع اقتصادی بعید باشد، افشاء نیز نبایستی صورت گیرد.

حال با توجه به استاندارد شماره ۴ ایران (ذخایر، بدهیهای احتمالی و داراییهای احتمالی)، چنانچه وجود بدهی قطعی و محرز باشد ولی وقوع آن منوط به رویدادهای آتی می‌باشد، اگر بتوان مبلغ بدهیهای مرتبط با محیط زیست را بطور قابل اتکاء ارزیابی کرد و همچنین خروج منافع اقتصادی نیز متحمل باشد، این بدهیها را بعنوان ذخ؟یره در حسابها بایستی شناسایی نمود و چنانچه خروج منافع اقتصادی بعید باشد، نیازی به شناخت و افشاء نیست ولی در شرایطی که بدهی و تعهدی غیر قطعی باشد در قالب بدهیهای احتمالی طبقه‌بندی می‌گردد و نیازی بر شناخت آن نیست بلکه بایستی در پیوستهای صورتهای مالی افشاء گردد. پس بدهیهای مرتبط با محیط زیست یا شناسایی می‌گردند و یا افشاء.

هزینه‌یابی محیط زیست از نگاه حسابداری مدیریت (EA):

حسابداری مدیریت را در هرگونه‌ای از حسابداری، می‌توان حسابداری پشتیان تصمیم قلمداد نمود. حسابداری مدیریت به مدیریت هزینه‌ می‌پردازد. حسابداری مدیریت فارغ از الزامات و تاکیدات توسط استانداردهای حسابداری و گزارشگری و همچنین الزمات قانونی، از اطلاعات کمی و همچنین پولی محیط زیست و اجتماع در گزارشگری خود بهره می‌گردد.

 

در حسابداری مدیریت، هزینه‌های چرخه غیر محصول (life cycle cost) مدنظر قرار می‌گیرند. حال این واقیعت وجود دارد که هزینه‌های زیست محیطی نیز جزئی از هزینه‌های چرخه غیر محصول می باشند.

 

در حسابداری مدیریت، عوامل داخلی و خارجی مدنظر قرار می‌گیرد. از جمله عوامل خارجی می‌توان رضایت مشتریان را مدنظر قرار داد. درخصوص حسابداری مدیریت زیست محیطی می‌توان، رضایت‌مندی زیست محیطی را مدنظر قرار داد. حال رضایت مندی زیست محیطی از عواملی است که متغیرهای دیگر از جمله میزان فروش، درآمد کل فروش، نسبت به سودآوری و …. تأثیر خواهد داشت. برای این که بتوان میزان رضایت‌مندی را افزایش داد بایستی عوامل مرتبط با آن را از قبیل هزینه‌های زیست محیطی شناسایی کرده و درصد و کنترل و کاهش این قبیل هزینه‌ها برآمد. حسابداری مدیریت، کنترل و کاهش هزینه‌های زیست محیطی را برنامه‌ریزی می‌کند.

نظر هیئت تدوین استانداردهای حسابداری مالی (FASB) درخصوص هزینه کردن مخارج مربوط به محیط زیست و نشریه ۸-۹۰ بطور کلی، مخارج آلودگی محیط زیست بایستی هزینه گردند (پس در درجه اول بایستی هزینه شوند) ولی در صورتی که شرایط زیر را دارا باشند بایستی سرمایه‌ای تلقی گردند:

  1. مخارجی که عمر اموال یا ظرفیت تولید و افزایش دهد یا ایمنی یا کارایی اموال را بهبهود بخشد.
  2. مخارجی که برای کاهش یا جلوگیری از آلودگی محیط زیست انجام می‌شود و مربوط به عملیات یا فعالیتهای آینده است.
  3. مخارجی که برای داراییهای کنار گذاشته شده برای فروش متحمل می‌گردد.

 

ایرادهای حسابداری متداول:

حسابداری مرسوم (سنتی) با تاکید بر شناخت، اندازه‌گیری و گزارشگری رویدادهای اقتصادی واحد تجاری، تأثیرات متقابل واحد تجاری و محیط پیرامونش (اجتماع) را نادیده می‌گیرد. پیامد این معاملات و تأثیرات اجحتماعی، هزینه‌های اجتماعی است که بمعنی کاهش منابع اجتماعی است و منابع اجتماعی آن به معنی افزایش و بهبود منابع اجتماعی است، این تأثیرات مثبت یا منفی در حسابداری و گزارشگری سنتی، نادیده گرفته می‌شوند. پس می‌توان گفت که حسابداری سنتی، شناخت، اندازه‌گیری و گزارشگری را بصورت کامل انجام نمی‌دهد. بدلیل همین نقطه ضعف است که حسابداری سنتی درخصوص مسائلی از جمله محیط زیست، سرمایه‌های فکری، منابع انسانی و … ………. واقع گردیده، می‌گیرد و خواهد گرفت.

 

طبقه‌بندی شرکتها به لحاظ هدف و مسئولیت پاسخگویی آنها:

  1. هدف، کسب سود است (حداکثر ساختن ثروت سهامداران یا تئوری کلاسیک اقتصادی)
  2. هدف به جزء سود این است که تعادل بین خواستهای کارکنان، سهامداران، مشتریان و تأمین کنندگان مواد اولیه ایجاد نمود (سال ۱۹۷۰) در واقع در دیدگاه دوم، یک همبستگی (ائتلاف) مابین منافع (سهامداران، کارکنان، فروشندگان و ….) ایجاد می‌شود.
  3. کسب سود هدف نهائی نیست. با کسب سود، شرکتها در جایگاه پاسخگویی به طیف وسیعی از افراد و گروه‌ها قرار می‌گیرند ینعی کسب سود، ابتدای راه و سیر پاسخگویی است (در برابر کیفیت محصول، تخریب آلودگی محیط زیست و …).

پس شرکت‌ها تنها با سهامداران ارتباط ندارند و تنها در مقابل آنها پاسخگو نیستند بلکه در مقابل طیف وسیعی از استفاده کنندگان مسئولیت دارند، در واقع کل جامعه پاسخگو هستند، در قابل محیط زیست نیز پاسخگو هستند پس بایستی سیستم حسابداری بتواند آثار ناشی از آلودگی و تخریب محیط زیست را شناسایی، اندازه‌گیری و ثبت و گزارشگری نماید.

 

چند سئوال درخصوص هزینه‌های محیط زیست:

(A آیا هزینه‌های زیست محیطی خاص را می‌توان جزء هزینه‌های فوق‌العاده ( ) طبقه‌بندی نمود؟

(B هزینه‌های محیط زیست جزء هزینه‌های عملیاتی طبقه‌بندی می‌شوند یا غیرعملیاتی؟

در اغلب اوقات، هزینه‌های محیط زیست، هزینه‌های عملیاتی هستند، چرا که با موضوع اصلی فعالیت شرکتها ارتباط دارند مگر این که در ارتباط با فعالیت اصلی و مداوم شرکت نباشند که در این صورت، غیرعملیاتی تلقی خواهند گردید.

پیاده سازی حسابداری زیست محیطی:

پیاده سازی سیستم حسابداری زیست محیطی شامل ۱۰ مرحله می‌باشد. سیستم حسابداری محیط زیست باعث ایجاد محیطی سالم و سودآور بدلیل شناخت، اندازه‌گیری و گزارشگری مخارج مرتبط با محیط زیست و بدنبال آن استخراج سود و زیان با کیفیت بهتر خواهد شد، همچنین که این اطلاعات در تصمیم‌گیریهای مدیران و سهامداران و … مورد استفاده قرار خواهد گرفت. حسابداری محیط زیست با در نظر قراردادن هزینه‌های زیست محیطی (بعنوان اقلامی که حسابداری مرسوم و سنتی قادر به شناسایی این اقلام نبوده و نیست) به تصمیم‌گیریها و تحلیلهای هزینه و ……. (Cost-benefit analyses) کمک خواهد نمود و در نهایت با شناسایی اقدامات دارای ارزش افزوده و همچنین اقدامات فاقد ارزش افزوده، را در حذف اقدامات فاقد ارزش افزوده یاری کرده و سودآوری را بهبود خواهد داد.

گامهای پیاده سازی EA بشرح زیر می‌باشد:

  1. شناسایی آثار زیست محیطی عملیات شرکت، به این معنی که ماده و انرژی وارده و خارجه بسته شناسایی و آثار ناشی از این ورود و خروج انرژی نیز شناسایی گردد. ماده و انرژی از طریق فرایندهای مختلف تولید، وارد سیستم شرکت می‌گردند و بخش از آنها نیز از شرکت خارج می‌شوند (در قالب همان مواد یا مواد جدید تولیدی بواسطه و طی فرایندهای مختلف تولید، در ضمن بخشی از مواد و انرژی وارده به شرکت، در قالب ضایعات، از شرکت خارجه و وارد محیط زیست خواهد گردید. در مرحله اول بایستی تمامی این ورود و خروجها شناسایی گردند (از لحاظ مقداری و ریالی) اینجاست که به نقص و ضعف حسابداری بعنوان یک سیستم کنترلی می‌توان پی‌برد چرا که اندازه‌گیری مقادیر ضعف اساسی داشته و دارد و با فرض اندازه‌گیری دقیق مقادیر، در تبدیل این مقایر به معیارهای پولی نیز مشکل خواهد داشت. در این بخش مدلی “ورودی- خروجی” یا “مدل زیست مانده” طراحی خواهد شد. EA بایستی ریشه در درک جریانهای ماده و انرژی و آثار محیطی داشته باشد و نه صرفاً براساس جریانهای مالی باشد. پس EA بایستی بتواند ۲ جزء را در این مرحله شناسایی و اندازه‌گیری نماید که شامل جریان ماده (به داخل و خارج شرکت) و یا جریان انرژی (به داخل و خارج شرکت) تأثیرات این ۲ جریان بر شرکت و محیط پیرامون (جامعه)
  2. شناسایی هزینه‌های محیطی و کسب اطلاعات درخصوص تنوع، پراکندگی، وسعت و علت آنها. هزینه‌های محیطی احتمالاً در سرتاسر رنجیره ارزش شکل خواهند گرفت. از اطلاعات بدست آمده در مرحله اول (جریان ماده و انرژی) می‌توان بخش عمده‌‌ای از این هزینه‌ها را تشخیص داد. این هزینه‌ها در سیستم حسابداری سنتی، اغلب در هزینه‌های سربار و اداری پنهان می‌شوند.
  3. در مورد جریان‌های ماده و انرژی، داده‌های غیر مالی ردیابی و گزارش شود.
  4. هزینه‌های محیطی ردیابی و گزارش شوند. یعنی این که هزینه‌هایی که در مرحله دوم شناسایی گردیدند، در چارچوب یک سیستم حسابداری رسمی، ثبت و دنبال شوند.
  5. مدلهای تصمیم‌گیری موجود در شرکت، نسبت به حالتشان درخصوص هزینه‌های محیطی و آثار آنها، مورد بررسی قرار گیرند.
  6. هدفهای زیست محیطی و معیارهای غیرمالی عملکرد در سیستم بودجه‌بندی و ارزیابی عملکرد دخالت داده شود. سیستمهای ارزیابی عملکرد و …… که هزینه‌‌ها و هدف‌های زیست محیطی را نادیده می‌گیرند، دستیابی به سیاست‌های محیطی هدفمند و ابتکارهای راهبردی را با مشکل مواجه خواهند ساخت. در این خصوص (بدون در نظر گرفتن هدفهای زیست محیطی و معیارهای غیر مالی در سیستم‌های بودجه‌بندی و ارزیابی عملکرد) احتمالاً مدیران در جهت بهبود عملکرد و منافع خود، آلودگی و تخریب محیط زیست را در نظر نخواهند گرفت.
  7. در تخصیصهزینه‌های زیست محیطی به تولیدات، فرایندها و واحدهای سازمانی، از روشهای بهتری استفاده کرد (ابداع کرد). برای مثال در هزینه‌یابی فراینده، بخشها و محصولات از سیستم‌هایی نظیر هزینه‌یابی بر مبنای فعالیت (ABC) و یا مدیریت بر مبنای فعالیت (ABM) استفاده نمود. استفاده از ABC و ABM در هزینه‌یابی، هزینه‌های زیست محیطی را به میزان قابل توجهی کاهش داده و عملکرد محیطی را بهبود می‌بخشد. ABM بر این پایه استوار است که، هزینه‌ها را نمی‌توان بصورت متقیم مدیریت کرد بلکه باید فعالیتهای ایجاد کننده این هزینه‌ها را مدیریت کرد. استفاده از ABC و ABM در هزینه‌یابی، قیمت‌گذاری محصولات، افزایش و کاهش سطح تولید، توقف خط تولید، افزایش ظرفیت خط تولید و … مؤثر می‌باشد. وقتی ……………………………………………………………………………… شده و به دنبال این موضوع، قیمت‌گذاری محصولات بصورتی صحیح صورت نمی‌گیرد، قیمت محصولات غیرواقعی محاسبه می‌گردد و پدیده سوبسیددهی عرضی (یارانه‌ای متقاطع) صورت می‌گیرد که منجر به مخدوش شدن هزینه‌‌یابی و همچنین قیمت‌گذاری محصولات می‌گردد. در این میان مصرف آن بخش از محصولات که قیمتشان کمتر از واقع ارزیابی گردیده، افزایش و دیگر کالاهایی که قیمتشان بیشتر از واقع ارزیابی گردیده (بدلیل انتقال هزینه‌های محیطی دیگر محصولات به آنها) مصرف نخواهد شد. این موضوع، پدیده چرخه گمرک شرکت و نهایتاً ورشکستگی را بهمراه خواهد داشت. ABM به تصمیم‌گیریهای انجام شده در قسمت طراحی محصول (R8d) توجه دارد در این مرحله بیش از ۹ درصد هزینه‌های محیطی تعهد می‌شوند.
  8. دامنه EA از طریق تجزیه و تحلیل چرخه حیات (life eyele) و زنجیره ارزش (value chain) گسترش یابد. جریان ورود و خروج هزینه و آثار محیطی مشخص شود.
  9. با انتشار گزارشهای زیست محیطی، اعتقادات و مسئولیتهای شرکت درخصوص محیط زیست بهتر افشا شود و به اطلاع افراد ذینفع برسد.
  10. هدف سازمان بایستی توسعه پایدار قرار داد. امروز بایستی توان بهبود سیستم کیفیت زندگی بر روی کره زمین را در آینده تضمین کرد.

به نظر می‌رسد که اگر حسابداری محیط زیست در سازمانها و شرکتها اجرایی نگردد، بخشی از هزینه‌های مربوط به محیط زیست و مرتبط با فعالیتهای تجاری بدلیل عدم توانایی سیستمهای حسابداری سنتی در شناسایی و اندازه‌گیری این هزینه‌ها، اتزر نگاههای پنهان شده و دارد سیستمهای اطلاعاتی حسابداری (ALS) نخواهد گردید.

روال اینجاست که آیا این هزینه‌ها محو خواهد شد؟ در واقع، این هزینه‌ها به جامعه و محیط زیست تحمیل خواهد شد و گزارشگری واحدهای تجاری نیز مخدوش خواهد شد (همانطوری که در حال حاضر نیز این اتفاق افتاده است).

گزارشگری زیست محیطی و مزایای آن:

حسابداری زیست محیطی، گزارشگری زیست محیطی را نیز بایستی در کنار خود داشته باشد و استفاده کنندگان از گزارشگری محیط زیست، اصلاع از عملکرد زیست محیطی برایشان حائز اهمیت است. (استفاده کنندگان از اطلاعات، خواهان این موضوع هستند که بدانند، شرکت درخصوص ارتباطش با محیط زیست و اجتماع، در مجموعه چه حاصلی داشته است) و افشای اطلاعات در مورد هزینه‌های زیست محیطی در جهت افزایش (حداکثر شدن) ثروت سهامداران، موجب افزایش ارزش بنگاه اقتصادی می‌شود. ارائه اطلاعات اینگونه هزینه‌ها (گزارشگری هزینه‌های محیط زیست) موجب ایجاد تمایز شرکت به عنوان صنعت سبز خواهد گردید و از طریق ایجاد محبوبیت اجتماعی، آثار مفید و مؤثری بر قیمت سهام این شرکتها خواهد داشت. پس در نهایت

گزارشگری محیطی (سبز) موجب افزایش ارزش شرکتها، حداکثر شدن ثروت سهامداران، رشد پایدار شرکت و … خواهد گردید.


واحدهای اندازه‌گیری در EA:

واقعیت این است که اندازه‌گیری در EA از مشکلات اساسی است. اگر هزینه مخارج زیست محیطی را به دو بخش خصوصی و اجتماعی تقسیم نماییم، مخارج خصوصی (اختصاصی سازمان) به سادگی قابل شناسایی و اندازه‌گیری است ولی هزینه‌های اجتماعی به محصولات قابل اندازه‌گیری نیستند. البته این موضوع نبایستی باعث شود که EA کنار گذاشته شود.

بدلیل این که بسیاری از خدمات زیست محیطی، کالای عمومی هستند، سود بازارهای ……. برای شناسایی واحدهای اندازه‌گیری ٱنها در دست نیست. از طرفی چون این اقلام (درآمد هزینه‌های زیست محیطی) در محاسبه GDP توسط دولتها منظور نمی‌گردند لذا معیارهایی برای اندازه‌گیری آنها نیز ارائه نمی‌شود. در عمل، چنین بازارهای گرایش به نقض واحدهای استاندارد در اندازه‌گیری تجاری دارند. لذا قابلیت مقایسه نیز در صورت گزارشگری محیط زیست بوجود نخواهد آمد.

از مشکلات بازارهای خدمات زیست محیطی می‌توان این مطلب را عنوان کرد که بازار خدمات محیط زیست خودش واحدهای اندازه‌گیری را تعریف نمی‌کند، این موضوع در حالی است که بازارهای سنتی معمولاً این کار را انجام می‌دهند. برای مثال، یک متر مربع جنگل را چگونه می‌توان اندازه‌گیری کرد؟ اولاً نوع گیاهان و درختان در جنگلها متفاوت است و تراکم اینها نیز متفاوت است و علاوه بر آنها، تأتثرات زیست محیطی درختان و گیاهان بی‌شمار است پس به سادگی نمی‌توان واحد امدازه‌گیری مشخصی را برای خدمات زیست محیطی تعیین نمود.

دولتها بایستی مبانی اندازه‌گیری زیست محیطی را ارائه دهند، چرا که خدمات زیست محیطی، خدماتی عمومی است و هیچ شخص حقیقی بدنبال کیفیت آن نیست (براساس تحقیقات، دولتهای پیشرفته نیز در حفظ و ارتقاء کیفیت خدمات زیست محیطی به عنوان خدمات عمومی) کوشا نیستند. نتیجه‌گیری درخصوص واحدهای اندازه‌گیری این که:

حسابداری زیست محیطی در واقع به دنبال ارتقاء و تکمیل حسابداری کلاسیک است و گزارشگری و اطلاعات EA منجر به ایجاد مزیت رقابتی، معرفی شرکت بعنوان صنعت سبز، سودآوری و رشد پایدار و … می‌گردد و در نهایت این مورد باعث افزایش ثروت سهامداران خواهند گردید. ….. اینها بایستی پس از شناخت و اندازه‌گیری تحقق یابد و اندازه‌گیری نیاز به واحد اندازه گیری خواهد داشت.

EA مبتنی بر اندیشه تحول در حسابداری کلاسیک و تکمیل آن است. در این راستا بایستی هزینه‌های ناشی از آلودگی و رفع آن، بعنوان تابعی از تولید یا خدمات، در کنار سودو سایر هزینه‌های کالا و خدمات قرار بگیرد تا در بلندمدت منجر به مزیت رقابتی، نرخ رشد پایدار، معرفی صنعت و …. گردد.

عملکرد زیست محیطی، از عوامل بسیارمهم در ارزیابی موفقیت شرکتهاست.

EA ابزار العطاف‌پذیری است و می‌تواند چارچولهای مختلفی را پوشش دهد و در مقیاسهای مختلفی مورد استفاده قرار گیرد. مقیاس و درجه حسابداری محیط زیست به عوامل زیر بستگی دارد:

  1. منابع.
  2. نیازها.
  3. اهداف شرکت.

 


 

 

نحوه و میزان سختی و سهولت و هزینه‌یابی EA را می‌توان بشرح زیر ارائه نمود:

 

در EA هر چه به سمت هزینه‌یابی هزینه‌های خصوصی (از نوع مستقیم) می‌رویم، هزینه‌یابی ساده‌تر می‌شود. در واقع در سمت راست این طیف، حسابداری سنتی با عملکردهایش در هزینه‌یابی قرار دارد (که مخفی و بیشتر) هزینه‌های مستقیم را شناسایی می‌کند.

در EA هر چه به سمت محاسبه هزینه‌های اجتماعی پیش می‌رویم، هزینه‌یابی پیچیده‌تر می‌شود.

شکلی از EA که برای حسابداری محیط زیست در شرکت انتخاب می‌گردد اهداف و دلایل استفاده از آن را منعکس می‌کند.

فرایند تسهیم هزینه در EA:

در حسابداری سنتی، هزینه‌های زیست محیطی و سایر هزینه‌های عمومی به حساب هزینه‌های سربار متحملا می‌شوند و همه محصولات از این قبیل هزینه‌ها (از جمله هزینه‌های محیط زیست) سهمی برند و بدون در نظر گرفتن این که باعث هزینه‌های محیط زیست شده‌اند یا خیر. برای مثال: محصول الف موجب ایجاد هزینه‌های مدیریت ضایعات سهمی نگردیده ولی محصول به موجب ایجاد هزینه‌های مدیریت ضایعات نمی‌گردیده ات. در سیستم هزینه‌یابی سنتی این ۲ محصول یک نسبت از هزینه‌های زیست محیطی سهمی می‌برند (تحریف هزینه‌ها/ …… در تسهیم هزینه‌ها).

هر دو محصول به یک نسبت از هزینه مدیریت ضایعات سهم می‌برند در حالی که محصول الف هیچ دخالتی در ایجاد هزینه مدیریت ضایعات سهمی (هزینه زیست محیطی) نداشته و سهمی براساس تسهیم سیستم سنتی، بخشی از هزینه را به دو اصل مربوط به محصول ب بوده است به خود اختصاص داده و یا بهتر است بگوییم که محصول ب بخشی از هزینه‌های خود را به محصول الف منتقل نموده است (پدیده سوبسید دهی عرضی یا یارانه متقاطع) حال در سیستم حسابداری محیط زیست اینگونه عمل نمی‌شود بلکه با شناسایی ارتباط هزینه‌های زیست محیطی با محصولات …… آن هزینه‌ها، تنها محصولات یا دوایر ….. اینگونه هزینه‌ها، از این هزینه‌ها سهم می‌برند.

 

در واقع براساس EA، سربار به ۲ بخش سربار مستقیم (اختصاصی) و سربار عمومی تقسیم می‌شود و هزینه‌های محیط زیست مستقیماً به محولاتی که این را (هزینه‌های زیست محیطی) باعث می‌شوند تعلق می‌یابد. هنگامی که EA اجرا شود، پدیده سوبسیددهی عرضی (یارانه متقاطع) از بین خواهد رفت و گزارشگری – محصول می‌یابد. فعالیتهای بدون ارزش افزوده و محصولات غیر سودآور شناسایی می‌گردند.

 

نحوه برخورد با هزینه‌های محیط زیست:

وفتی هزینه‌ای در ارتباط با محیط زیست برای یک شرکت روی می‌دهد ۲ سوال پیش می‌آید:

  1. این هزینه (مخارج) مربوط به کدام دوره است (گذشته/ جاری یا آتی)؟
  2. این هزینه (مخارج) سرمایه‌ای است یا هزینه و یا بعنوان تعدیل دوره قبل؟

 

از طرفی هزینه‌های مرتبط با محیط زیست را می‌توان به دو بخش قسمت نمود:

  1. هزینه‌های اقدامات زیست محیطی

    مخارج مربوط به محیط زیست در دوره جاری امکان دارد که مرتبط با یک دارایی یا خدمت (در دوره جاری یا آتی) باشد، در این صورت در قالب هزینه یا دارایی شناسایی می‌گردد ولی امکان دارد مخارجی صورت گرفته باشد ولی در ارتباط با یک دارایی شخص یا …… مشخص در دوره جاری یا دوره‌های آتی نباشد یعنی از محل مصرف این مخارج منافعی …….. نباشد، در این صورت زیان تحمیل شده است.

  2. زیانهای زیست محیطی

پس امر مخارجی در ارتباط با محیط زیست در دوره جاری انجام شود، قطعاً بصورت شفاف در صورتهای مالی شناسایی می‌گردد. هزینه‌هایی را که در دوره جاری شناسایی و تحمیل می‌شوند می‌توان به شرح نمودار زیر مورد بررسی قرار دارد:

 

نشریه ۸-۹۰ FASB به عنوان “سرمایه‌ای کردن هزینه و آلودگی محیط زیست” بشرح زیر می‌باشد:

بطور کلی مخارج مرتبط با محیط زیست بایستی هزینه گردند ولی در صورت داشتن هر یک از معیارهای زیر ممکن است سرمایه‌ای تلقی گردند:

  1. هزینه‌هایی که غیر اموال یا ظرفیت تولید و یا کارایی ایمنی اموال را بهبود داده و افزایش دهند.
  2. هزینه‌هایی که جهت کاهش یا آلودگی محیط زیست انجام می‌گیرند و مرتبط با فعالیت و عملیات دوره‌های آتی است.
  3. هزینه‌هایی که برای آماده سازی اموال کنار گذاشته شده برای فروش تحمیل شده‌اند.

 

 

شناسایی هزینه و زیان فعالیتهای زیست محیطی آتی:

مخارج آینده محیط زیست به دو شاخه تقسیم می‌شود. هزینه‌هایی که انتظار می‌رود واقع گردند که این شاخه به دو شاخه دیگر تقسیم می‌گردند مخارجی که به مبادلات و رویدادهای گذشته مربوط هستند که شناسایی بعنوان بدهی می‌گویند و مخارجی که به مبادلات و رویدادهای آینده مربوط هستند که عدم شناسایی گویند و شاخه دیگر هزینه‌هایی که ممکن است واقع گردند.

 

کاربردهای EA به سه قسمت تقسیم می‌شوند:

  1. Costing
  2. investing
  3. planning

 

مهمترین هدف و کاربرد EA:

هزینه‌یابی محصولات = Costing

 

ارتباط EA با عوامل و متغیرهای دیگر شامل:

قیمت‌گذاری محصولات= planning & Costing

تحقق صنعت سبز = planning

ایجاد مزیت رقابتی توسط شرکت= planning

سودآوری و رشد پایدار= planning & Costing

بهبود فرایند و تصمیم‌گیری= planning

جلوگیری از ورشکستگی= planning & Costing

کاربرد اطلاعات در سرمایه‌گذاری= investing

 

حسابداری زیست محیطی (Envinomental Acoounty):

تعریف حسابداری زیست محیطی: شاخه‌ای از حسابداری است و مجموعه فعالیتهایی است که موجب افزایش در توان سیستم حسابداری جهت شناسایی، اندازه‌گیری، ثبت و گزارشگری آثار ناشی از تخریب و آلودگی محیط زیست می‌گردد و نیز اطلاعاتی را برای ارزیابی عملکرد، تصمیم‌گیری، کنترل و گزارشگری به دولتها و ذینفعان فراهم می کند

پس در حسابداری زیست محیطی بدنبال سیستم شناسایی، اندازه‌گیری، ثبت و گزارشگری آثار ناشی از تخریب آلودگی محیط زیست هستیم.

از طرفی حسابداری زیست محیطی، سیستم حسابداری سنتی را آنچنان تغییر می‌دهد و سازمان را به ابزاری مجهز می‌کند تا بتواند اطلاعات مربوط به هزینه‌های زیست محیطی را پردازش و بطور مناسب در اختیار مدیران قرار بدهد.

همگام با رشد اقتصادی، فشار بر منابع کره زمین و سیستمهای طبیعی شدت می‌گیرد و به موازاتی که اقتصاد پیشرفت می‌کند برعکس محیط زیست رشد نمی‌کند بلکه مستهلک گردیده و تضعیف می‌گردد.

مدیران از سوی دولتها، سهامداران، رسانه‌های گروهی، مصرف‌کنندگان و …. تحت فشارند که:

  1. هزینه‌های عملیاتی را کاهش دهند و افزایش سودآوری و (افزایش سودآوری)
  2. حداقل کردن تأثیرات زیست محیطی فعالیتهای خود

پس شرکتها ناچارند برای این که بتوانند به خواشت این گروه‌ها پاسخ بدهند، اطلاعات مربوط به هزینه‌های زیست محیطی خود را در حسابهای خود و تصمیمات خود وارد نمایند. البته با توجه به فشارهای موجود، مدیران خواه ناخواه ناچارند که مخارج و هزینه‌های مربوط به محیط زیست را در تصمیماتشان دخالت بدهند ولی نکته اینجاست که این اطلاعات بایستی از دل سیستم اطلاعاتی حسابداری استخراج گردد. پس حسابداری سنتی بایستی به نحوی تغیر یافته و ارتقاء یابد که بتواند هزینه‌های زیست محیطی را نیز در فرایند، شناخت، اندازه‌گیری، ثبت، طبقه‌بندی و گزارشگری خود ارائه بدهد.

مسیر تاریخی حسابداری محیط زیست (EA):

  1. ۱۹۸۰-۱۹۷۱ : طرح ابتدایی حسابداری مسئولیتها و اجتماعی (Social Aceouny)
  2. ۱۹۹۰-۱۹۸۱ : ادبیات حسابداری از حسابداری مسئولیتهای اجتماعی بدست حسابداری محیط زیست تغییر جهت داد.
  3. …..-۱۹۹۰ : توجه شدید در دانشگاهی‌ها و حرفه و کشورها به محیط زیست EA.

 

برخی از اثرات مهم EA :

  • درک بهتر از هزینه‌های زیست محیطی احتمالاً بهایابی محصولات و بدنبال آن، قیمت‌گذاری صحیح محصولات را ممکن می‌سازد و در بلندمدت از ورشکستگی جلوگیری می‌کند.
  • توجه به فرایندها و تولید محصولات منطبق با شرایط زیست محیطی، مزایای رقابتی برای محصولات شرکت در میان مشتریان ایجاد می‌کند.

 

خلاصه‌ای از مباحث:

  • رشد اقتصادی
  • تحلیل و تخریب منابع طبیعی و خسارت زیست محیطی
  • فشار و …، سهامداران، رسانه‌ها بر شرکت‌ها مبنی بر
  • کاهش هزینه‌های عملیاتی
  • کاهش خسارت زیست محیطی مرتبط با عملیات شرکت
  • لزوم اندازه‌گیری هزینه‌های زیست محیطی
  • برای اندازه‌گیری هزینه‌های زیست محیطی با سیستم حابداری سنتی بایستی ارتقاء یافته و اصلاح گردد تا بتواند آثار ناشی از آلودگی و تخریب محیط زیست را شناسایی، اندازه‌گیری، ثبت و گزارش نماید
    • در سالهای ۱۹۸۰-۱۹۷۱ طرح اولیه حسابداری مسئولیتهای اجتماعی
    • در سالهای۱۹۹۰-۱۹۸۰ ادبیات حسابداری مسئولیتهای اجتماعی بسوی حسابداری محیط زیست تغیر جهت داد
    • در سالهای پس از ۱۹۹۰ توجه به EA شدت گرفت

بعنوان برخی تأثیرات مهم EA می‌توان گفت :

  1. هزینه‌یابی بهتر محصولات بواسطه ی قیمت‌گذاری بهتر آنها بدلیل شناخت و اصلاع از هزینه‌های زیست محیطی و جلوگیری از ورشکستگی در بلندمدت.
  2. تولید محصولات منطبق بر استانداردهای زیست محیطی موجب ایجاد و ارتقاء مزیت رقابتی شرکت در بین مشتریان می‌گردد.
  3. معرفی شرکت به عنوان صنعت سبز.
  4. جلوگیری از پدیده سوبسید دهی عرضی بدلیل جلوگیری از تحریف هزینه‌ها
  5. تهیه و ارائه اطلاعات بهتر جهت تصمیم‌گیری مدیریت بدلیل این که در EA، life cycle gostiny صورت می‌گیرد.

 

سطوح کاربردی قابل بررسی در EA :

EA را در دو سطح می‌توان مورد بررسی قرار دارد :

  • سطح اقتصاد خرد :

۱- ۱- حسابداری مالی: گزارشگری برون سازمانی (EEA)

۲-۱ – حسابداری مدیریت: گزارشگری درون سازمانی (EA)

  • سطح اقتصاد کلان : در سطح اقتصاد کلان ، EA بصورت حسابداری درآمد ملی تعریف می شود

 

حسابداری مالی محیط زیست :

در حسابداری مالی محیط زیست ، شرکتها براساس اصول پذیرفته شده عمومی حسابداری (GAAP) به استفاده کنندگان برون سازمانی(از قبیل سرمایه گذاران، سهامداران بالقوه، اعتبار دهندگان و ….)، گزارشگری می‌نمایند لذا مبنای حسابداری محیط زیست ، GAAP می‌باشد. براساس حسابداری مالی محیط زیست بایستی هزینه‌های مرتبط با محیط زیست و بدهیهای مربوطه در سیستم اطلاعاتی حسابداری شناسایی گردد. (حتی بدهی‌های آتی که مرتبط با فعالیتهای قبل یا جاری است)

 

* در حسابداری مدیریت محیط زیست چه می‌گذرد:

در حسابداری مدیریت محیط زیست، فرایند شناسایی، گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات برای اهداف درون سازمانی صورت می‌گیرد. در حسابداری مدیریت محیط زیست، اطلاعات کمی (پولی) و کیفی (غیر پولی) گردآوری و تحلیل می‌گردند، چرا که دیگر الزامات GAAP در اینجا حاکم نیست و لذا مدیریت میتواند از برآوردهای مختلف و همچنین از انواع داده‌ها در تصمیم‌گیری استفاده نماید.

در حسابداری مدیریت محیط زیست “life cycle Costing” مد نظر قرار گرفته و در تصمیمات سرمایه‌گذاریها، خرید و …. بکار گرفته می شود. حسابداری مدیریت محیط زیست بایستی از مقادیر مصرف هر یک از منابع نیز آگاهی داشته باشد. (داده‌های تعدادی و نه فقط ریالی) و نیز اینکه که کدامیک به محصول تبدیل و کدامیک به ضایعات تبدیل شده اند.

 

خدماتی که حسابداری مدیریت زیست محیطی می تواند ارائه کند بشرح زیر هستند:

  1. خدمات اصلی: طراحی محصول، طراحی فرایند تولید، ارزیابی عملکرد، سرمایه‌گذاری دردارایی های ثابت، کنترل هزینه‌ها و مدیریت ضایعات و …
  2. سایر خدمات : مکان یابی تاسیسات و خرید و هزینه یابی و …

 

کاربردهای مختلف:

کاربردهای EA را در سه حوزه م توان طبق بندی نمود :

(A Costing (مهمترین کاربرد)

(B تصمیمات سرمایه‌گذاری (Investing)

(C طراحی برنامه‌های راهبردی (Planning)

 

(A Costing: مهمترین کاربرد EA

شاید مهمترین هدف در حسابداری محصولات، هزینه‌یابی صحیح محصولات باشد. محصولات مختلف طی فرایندهای مختلف تولیدی حاصل می‌شوند و هر فرایند تولیدی احتمالاً دارای هزینه‌های زیست محیطی مخصوص بخود می‌باشد. در شرایطی که نتوان هزینه‌های زیست محیطی را در بخشتهای فرایندهای مختلف تفکیک و شناسایی نمود، در واقع هزینه یابی محصولات با مشکل روبرو خواهد شد.

EA سدی است در برابر “سوبسید دهی عرضی”(یارانه ی متقاطع) (Cost cross subsidization) :

در سیستمهای هزینه یابی سنتی به لحاظ تکیه بر برخی مبانی تسهیم هزینه های مشترک که بعضا بی ارتباط یا کم ارتباط با ایجاد هزینه در برخی محصولات باشد به تعریفی ، “تحریف هزینه” یا بی انصافی در تسهیم هزینه ها روی داده که آنرا می توان به عنوان پدیده “سوبسید دهی عرضی”(یارانه ی متقاطع) نام برد لذا می توان گفت که حسابداری محیط زیست سدی است در برابر سوبسید دهی عرضی. با کمک به هزینه‌یابی صحیح محصولات (بواسطه شناخت، اندازه‌گیری، ثبت و تخصیص صحیح هزینه‌های محیط زیست به محصولات مختلف) از پدیده سوبسید دهی عرضی (یارانه متقاطع) جلوگیری می‌کند.

سوبسید دهی عرضی منجر به هزینه‌یابی نادرست محصولات و انتقال ناعادلانه هزینه‌های محصولات دیگر می‌شود یا به تعریفی منجر به تحریف هزینه‌ها می‌شود، این تحریف در هزینه‌ها، مبنایی برای قیمت‌گذاری محصولات (Pricing) گردیده و لذا فروش محصولات نیز با مشکل مواجه می‌گردد و بخشی از هزینه‌های سربار که هزینه‌های محیط زیست نیز گاهاً بخشی از آنها هستند، از کانال قیمت فروش محصول، بازیافت نخواهد شد و در بلندمدت منجر به افزایش زیان محصولات ضایع شده، ذخیره شده و فروش نرفته می‌گردد که در نهایت ورشکستگی را بهمراه خواهد داشت. لذا می‌توان اینگونه نتیجه‌گیری نمود که EA با سوبسیددهی عرضی، چرخه مرگ شرکت، از دست دادن یا کسب مزیت رقابتی به دلیل مخدوش شدن هزینه‌یابی و به تبع آن، قیمت‌گذاری محصولات و ورشکستگی شرکت مرتبط است . پس بطور خلاصه ، حسابداری محیط زیست با تداوم فعالیت و بقاء واحدهای تجاری درارتباط است.

اگر شرایطی را در نظر بگیریم که هزینه‌های زیست محیطی اندازه‌گیری نشده و در طول زمان به یکباره به شرکت تحمیل گردند، حال می توان تصور نمود که چگونه و با چه شدتی عملیات ، فعالیت و سودآوری شرکت را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد.

بطور خلاصه می‌توان گفتن که EA با موارد زیر در ارتباط بوده و بر آنها تأثیر گذار است :

  1. پاسخگویی شرکت و مدیریت در قابل طیف وسیعی از ذینفعان (دولت، رسانه‌های گروهی، سهامداران ، سازمانهای حامی محیط زیست و …)
  2. هزینه‌یابی محصولات
  3. قیمت‌گذاری محصولات
  4. Cost- Cross Subsidization
  5. چرخه مرگ شرکت
  1. رقابت‌پذیری شرکتها بدلیل قیمت‌گذاری بهتر محصولات که خود معلول هزینه‌یابی است.(لازم به ذکر است که در مدلهای قیمت‌گذاری سنتی، قیمت محصول تابعی است از هزینه‌ محصول و برعکس ، در هزینه‌یابی و قیمت‌گذاری نوین ، هزینه‌ها و قیمت تابعی از معیارهای بازار، خواست مشتریان، رقبا و …. هستند.
    1. ورشکستگی شرکت.

 

(B Investing:

هزینه‌‌های زیست محیطی بر عملکرد و سودآوری شرکتها مؤثرند و بخش عمده‌ای از هزینه‌های عملیاتی واحدهای تولیدی را تشکیل می‌دهند. از واحدهایی که بتوانند این هزینه‌ها را کاهش بدهند، می‌توانند از سودآوریها و عملکرد بهتری برخوردار باشند. یکی از کاربردهای خاص حسابداری زیست محیطی برای تحصیل سرمایه‌گذاری “ارزیابی هزینه کل” است. از روش ارزیابی هزینه کل در ارزیابی دقیقتر سودآوری بالقوه سرمایه‌گذاری استفاده می‌شود.

لذا کاربرد هزینه‌یابی محیط زیست را در بحث سرمایه‌گذاری می‌توان مربوط به” ارزیابی دقیقتر سودآوری بالقوه سرمایه‌گذاری” دانست. توان سودآوری بالقوه سرمایه‌گذاری از طریق بکارگیری EA امکانپذیر می‌باشد.

این مدل (ارزیابی هزینه کل) که هزینه‌های زیست محیطی را نیز در هزینه‌یابی و تحلیل‌هایش در نظر می‌گیرد، سودآوری پروژه‌ها را قطعی نمی‌کند، بلکه شفافیت ، وضوح و دقت بیشتری را برای تصمیم‌گیری در انجام سرمایه‌گذاریها ایجاد می‌کند.

لذا می‌توان گفت که حسابداری محیط زیست در کسب سود توسط سهامداران (از طریق کمک به تحصیل سرمایه‌گذاران از موقعیتها بالقوه سرمایه‌گذاری) کمک می‌کند.

 

(C طراحی و توسعه برنامه‌های راهبردی:

  1. سود شرکتها و مؤسسات شدیداً تحت تأثیر هزینه‌های زیست محیطی و چگونگی مدیریتشان قرار می‌گیرد و گرفته است، پس هزینه‌یابی و حسابداری محیط زیست را عنصر راهبردی در موفقعیت بلندمدت واحد تجاری تلقی می‌کند (از طریق اصلاح هزینه‌یابی، اصلاح سیستم هزینه‌ها و جلوگیری از ایجاد سوبسید دهی عرضی، جلوگیری از قیمت‌گذاری ناصحیح محصولات، جلوگیری از شکل‌گیری چرخه گمرک شرکت و در نهایت جلوگیری از ورشکستی شرکت).
  2. بسیاری از مشتریان خواهان الزامات کیفی محصولات هستند لذا شرکت از طریق شناسایی و اندازه‌گیری این محصولات می‌توانند در برآوردن این الزامات نقش داشته باشند (از اطلاعات حسابداری محیط زیست در تحقیق این الزامات می‌توان استفاده نمود).
  3. شرکتها، بازارهای سودمند را در تولید ” کالاهای سبز” یافته‌اند. تولید کالای سبز نیاز به اطلاعاتن کالای سبز، قبل و بعد از تولید کالای سبز داشته و دارد.
  4. بکارگیری حسابداری محیط زیست و استفاده از اطلاعاتشان، شرکت در یک موقعیت رقابتی قرار می‌دهد، چرا که سرمایه‌گذاریها در تولید محصولات سبز افزایش یافته و منجر می‌شود که شرکت سهم رقبا را در بازار از آن خود نماید. (افزایش در Market Shane)
  5. داده‌های سیستم حسابداری محیط زیست به مدیران در درک بهتر اثرات تصمیمات خود یاری می‌دهد.
  6. ایجاد این تفکر در مدیریت که هزینه‌های زیست محیطی نیز جزئی از هزینه‌های تولید محصول هستند و ارزیابی درنظر قرار بگیرند (راه درست فکر کردن به مدیریت)

هر چه فرایندهای تولید مبتنی بر شرایط و قوانین زیست محیطی باشد، مزیت رقابتی توسط محصول ایجاد می‌شود. این موضوع که فرایندها مبتنی بر شاخصها و معیارهای زیست محیطی هستند یا خیر. در گروه این است که مخارج مرتبط با محیط زیست تعیین (اندازه‌گیری) شوند. شاید نیاز باشد در بخشهایی، هزینه‌های زیست محیطی کاهش یافته یا افزایش یابد. پس حسابداری محیط زیست و تولیدات براساس شاخصهای محیط زیست موجب مزیت رقابتی می‌گردد.

پس در واقع سیستم حسابداری در محاسبه بهای محصولاتش، بخشی از هزینه‌های واقعی را در بهای محصولاتش محاسبه و منظور ننموده است، چرا که این منابع طبیعی مصرف شده نیز جزئی از بهای تولید هستند و لذا بایستی شناسایی، اندازه‌گیری و ثبت گردند و سپس گزارشگری آنها صورت گیرد.

منابع طبیعی مصرف شده در تولید محصولات، در نهایت ارزش افزوده ایجاد می‌نمایند ولی در هزینه‌های تولید محصول، محاسبه نمی‌گردند. هر چیز که ارزش افزوده ایجاد نماید، قطعاً قبلاً برای تحصیلش هزینه تحمیل شده است ولی متاسفانه سیستم حابداری سنتی قادر به محاسبه و اندازه‌گیری آن نیست.

 

هزینه‌های زیست محیطی:

هزینه‌های زیست محیطی در مجموع، هزینه‌های محیطی هستند که سازمانها و شرکتها به دلایل و عوامل مختلفی متحمل می‌شوند و بشرح زیر هستند:

  • هزینه‌هایی که شرکت بدلیل و برای رعایت قوانین و مقررات زیست محیطی متحمل می‌شود.
  • هزینه‌های اصلاح و بهبود کیفیت محیط زیست.
  • هزینه‌های مرتبط با تجهیزات کنترل آلودگی محیط زیست.
  • جرائم نقض قوانین زیست محیطی.

هزینه‌های محیط زیست دو حالت دارند:

  • هزینه‌هایی که مستقیماً در ارتباط با محیط زیست هستند.
  • هزینه‌هایی که بطور قطعی نمی‌توان گفت که مربوط به محیط زیست هستند.

درخصوص هزینه‌هایی که نمی‌توان گفت هزینه‌های زیست محیطی هستند یا خیر سه دیدگاه وجود دارد (سه راهکار) :

شرکتها زمانی که با هزینه‌هایی مواجه می‌گرند که نمی‌توانند به طور قطع تعیین کنند که این هزینه‌ها زیست محیطی‌‌اند یا خیر، یکی از سه راهکار زیر را انتخاب می‌نمایند:

  • براساس اهداف عمل می‌نمایند به نحوی که یک قلم هزینه برای یک هدف خاص، هزینه زیست محیطی و همان هزینه برای هدف دیگر، هزینه زیست محیطی تلقی نمی‌گردد.
  • قسمتی از این هزینه بعنوان هزینه زیست محیطی تلقی می‌گردد.
  • اگر تشخیص دهند که بیش از ۵۰ درصد کل هزینه زیست محیطی است، تمامی هزینه را در هزینه‌های زیست محیطی منظور می‌نمایند.

 

طبقه‌بندی دیگری از هزینه‌های زیست محیطی:

  • هزینه‌های خصوصی (داخلی- خاص شرکت)

۱-۱- هزینه‌های مستقیم (عادی، سنتی)

۲ – ۱- هزینه‌های مخفی (کمتر مشهود)

۱-۲-۱- احتمالی

۲-۲-۱- تصوری – ارتباطی

۳-۲-۱- بالقوه پنهان

۱-۳-۲-۱ – اولیه

۲-۳-۲-۱ – اختیاری

۳-۳-۲-۱ – الزامی

 

  • هزینه‌های اجتماعی (عمومی)

 

نحوه برخورد با هزینه‌های بالقوه پنهان (که زیر مجموع هزینمه‌های مخفی یا کمتر مشهود) هستند:

 

هزینه‌های بالقوه پنهان شامل موارد زیر می‌باشد:

  1. هزینه‌های اولیه:

هزینه‌هایی هستند که قبل از بکارگیری تجهیزات و شروع فرایند تولید و طراحی سیستم روی می‌دهند. مدیران در برخورد با این هزینه‌ها آنها را در هزینه‌های سربار یا تحقیق و توسعه (یا هزینه‌های سربار) جای می‌دهند، در واقع برخورد مناسبی با این هزینه‌ها ندارند.

  1. هزینه‌های اختیاری:

هزینه‌هایی که وقوع آنها بدلیل رعایت الزامات قانونی زیست محیطی نیست بلکه خود واحد اقتصادی برای اصلاح محیط زیست و یا افزایش اعتبار زیست محیطی در میان مشتریان، اینها را متحمل می‌شود. در برخورد با این هزینه‌ها، چون که مدیران اینها را بعنوان سربار تلقی می‌نمایند، در واقع برخودر مناسبی با این هزینه‌ها نمی‌شود.

  1. هزینه‌های الزامی: هزینه هایی که بر اساس اجبار و الزام قانون در خصوص محیط زیست انجام می شوند

خصوصی: هزینه هایی هستند که باید شناسایی شده و همچنین ، واحدهای تجاری مسول جبران مالی این هزینه است.

اجتماعی:

هزینه‌هایی هستند که بر جامعه و اجتماع تأثیر دارند و بطور قانونی واحد تجاری مسئول جبران این هزینه‌ها از نظر مالی نیست در صورتهای عملکرد (سود و زیان) شرکتها نیز، این هزینه‌ها جایی ندارند.

 

تأثیر هزینه‌های زیست محیطی اجتماعی به دو گروه تقسیم می‌شوند که عبارتند از:

  1. آلودگی محیط زیست.
  2. تأثیر زیان بار بر رفاه

 

هزینه های مستقیم بدلیل اینکه چون بطور مستقیم قابل شناسایی هستند، احتمالاً مدیریت اینها را شناسایی خواهد کرد (بعنوان هزینه زیست محیطی)

بالقوه پنهان هزینه‌های هستند که احتمال دارد از دید مدیریت پنهان بماند.

 

احتمالی: منظور از هزینه‌های احتمالی، هزینه‌هایی است که احتمال تحمیل آنها در شرکت یا سازمان وجود دارد. پس می‌توان گفت که هزینه‌های احتمالی محیط زیست که زیر مجموعه هزینه‌های مخفی هستند، هزینه‌هایی هستند که به خاطر رها سازی تصادفی آلاینده‌های زیست محیطی مثل نفت، جرائم نقض مقررات زیست محیطی و هزینه‌های ناشی از آن تحمیل می شوند . این هزینه‌ها را بایستی تحت عنوان ” هزینه‌های ایجاد کننده بدهیهای احتمالی” یا “بدهیهای احتمالی” ثبت نمود.

 

هزینه های تصوری یا ارتباطی:

هزینه‌های هستند تحت عنوان نامشهود یا کمتر مشهود که منافع حاصل از این هزینه‌ها نامشهود است. مانند هزینه‌های گزارشگری سالانه زیست محیطی، هزینه‌ فعالیتهای روابط عمومی و هزینه‌های اختیاری جهت فعالیتهای زیست محیطی مانند درخت کاری.

هزینه های اولیه:

هزینه‌هایی که قبل از شروع فرایند و طراحی سیستم و بکارگیری تجهیزات روی داده و توسط مدیریت بهنوان سربار و هزینه تحقیق و توسعه منظور می‌گردد (برخورد مناسبی با این گونه اقلام هزینه صورت نمیگیرد)

هزینه های اختیاری:

هزینه‌هایی که بدلیل اجبار و الزام قانونی انجام نمی‌شوند بلکه مدیریت برای اصلاح محیط زیست و افزایش اعتبار زیست محیطی آنها را انجام می‌دهد اینگونه هزینه‌ها نیز توسط مدیریت بعنوان هزینه منظور می‌کند. (برخورد مناسبی با این گونه اقلام هزینه‌ها از سوی مدیریت صورت نمیگیرد).

الزامی:

هزینه‌هایی که براساس اجبار و الزام قانونی درخصوص محیط زیست انجام می‌‌شود.

 

اگر مدلهای اندازه‌گیری هزینه‌های محیط زیست را در کنار یکدیگر مقایسه نمائیم خواهیم دید که این روش ها از ۲ حد بالا و حد پایین (extream)تشکیل شده است. این ۲ حد به لحاظ نحوه و شدت سختی و پیچدگی در محاسبه هزینه‌های زیست محیطی ، متفاوت از یکدیگر هستند.

در محاسبه هزینه‌های محیط زیست می‌توان بخشهای مختلف را به ترتیب سهولت در محاسبه تا پیچیده ترین محاسبات به شرح نمودار زیر ارائه نمود:

هزینه‌های

عادی

هزینه‌های

مخفی

هزینه‌های

احتمالی

هزینه‌های تصوری- ارتباطی

هزینه‌های

اجتماعی

سهولت در اندازه‌گیری

     

پیچیدگی در اندازه‌گیری 

تعریف هزینه‌های بالقوه پنهان: هزینه‌هایی که احتمال دارد از دید مدیریت پنهان بماند.

هزینه‌های مستقیم: هزینه‌های ایجاد شده بر اثر استفاده مواد خام، آب، برق، سوخت و … کالاهای سرمایه‌ای و ملزومات ….. این هزینه‌ها در تصمیم‌گیری لحاظ می‌شوند.

هزینه‌های مخفی (کمتر مشهود): هزینه‌های زیست محیطی که واحد اقتصادی رخ داده ولی در تصمیم‌گیری از آن صرفنظر می‌شود. پس هزینه‌های مربوط به محیط زیست، یک طیف را تشکیل می‌دهند. طیفی که از ۲ حد بالا(extream) تشکیل شده است . در یک سمت، ساده‌ترین طبقه بندی از هزینه‌های محیط زیست یعنی هزینه‌های عادی و در طرفِ دیگرِ این طیف هزینه‌های اجتماعی قرار دارند که محاسباشان دو واقع پیچیدگی خاص خود را خواهد داشت.

ارتباط بین هزینه‌های اجتماعی محیط زیست با هزینه‌های خصوصی (داخلی) محیط زیست را می توان بصورت زیر ارائه کرد:


هزینه‌های سنتی (مستقیم/ عادی) در تصمیم‌گیریها لحاظ می‌گردند ولی اطلاعات هزینه‌های محیط زیستِ مخفی در تصمیم‌گیری لحاظ نمی‌گردد.

 

حسابرسی زیست محیطی : ارزیابی هدفمندانه ای از این که شرکت چقدر فعالیتهای مرتبط با محیط زیست خود رابه خوبی انجام و مدیریت نموده است.

چرا حسابرسی محیط زیست شکل می‌گیرد، علایق عمومی در حمایت از محیط زیست موجب فشار بر شرکتها و ایجاد حسابرسی محیط زیست می‌گردد. وگرنه شرکتها (مدیران) در شرایط عمومی و بدون الزام قانونی و فشار رسانه‌های و سهامداران و … مایل به شناخت و اندازه‌گیری و سپس گزارشگری این اقلام نیستند.

درخصوص مبنای گزارشگری EA دو دیدگاه وجود دارد:

  1. رویکرد طبیعی (غیرپولی- مقداری).
  2. پولی

 

رویکرد طبیعی (غیرپولی) :

در رویکرد طبیعی (غیرپولی) عملکردهای زیست محیطی برحسب اطلاعات فیزیکی و طبیعی ارائه می‌گردد. در این رویکرد، هیچ اطلاعاتی برحسب واحد پول ارائه نمی‌گردد.

 

 

رویکرد پولی :

در رویکرد پولی، عملکردها و تأثیرات زیست محیطی براساس واحد پول اندازه‌گیری و گزارش می‌گردد. رویکرد پولی در پی ناتوانی رویکرد غیرپولی (طبیعی) شکل گرفته است. رویکرد پولی، ما را قادر خواهد ساخت که سود و زیان فعالیتهایمان را بواسطه‌ای شناسایی و تأثیر هزینه‌های زیست محیطی، بهتر درک کنیم (البته به شرط شناسایی و اندازه‌گیری صحیح این اقلام)

حسابداری محیط زیست مجموعه‌ای از اطلاعات ملّی برای پیوند محیط زیست با اقتصاد است و بر سیاستگذاریهای اقتصادی و محیط زیست مؤثر است.

 

حسابداری به، اندازه‌گیری رویدادهای مالی، …… و گزارشگری آنها در قالب صورتهای مالی برای استفاده گروههای ذینفع (استفاده کنندگان داخلی و خارجی) می‌پردازد. آن گروه از گزارشهای حسابداری که باه هدف تأمین نیازهای اطلاعاتی استفاده کنندگان خارجی از واحد تجاری، تهیه و ارائه می‌شود، در حیطه عمل گزارشگری مالی قرار دارد، نتیجه عمل گزارشگری، پاسخگویی یا تصمیم‌گیری و تصمیم سازی است. محصول نهایی فرایند حسابداری مالی گزارشگری رویدادهای مالی و اقتصادی پایانی است، چنانچه نتایج برخی از رویدادهای مالی درست و به موقع و به نحوی مناسب در اختیار قرار نگیرد، تصمیم‌گیری نادرست بوده، چالشهای زیادی را بوجود می‌آورد، در عصر حاضر با توجه به وجود برخی از محدودیتهای محیط زیست به ویژه در تجارت جهانی و تنگ شدن عرصه رقابت به ناچار واحدهای انتفاعی تحت فشار فراینده‌ای هستند که نه تنها باید هزینه‌های عملیاتی را کاهش دهند، بلکه اثر هزینه‌های زیست محیطی حاصل از فعالیتهای عملیاتی شرکتهای تولیدی آلاینده خودرا به کمترین رقم ممکن برسانند، اینکه مخارج مصرف شده برای محیط زیست از سوی واحدهای انتفاعی چگ.نه در حسابها وارد شود، یا با نحوه افشای آن چگونه برخورد گردد، ضرورت وجود آن در حیطه عمل حسابداری است که می‌توان با پرداختن به آن، رویه و اطلاعات مناسبی مربوط به مخارج زیست محیطی را پردازش و به گونه‌ای مناسب گزارش و در اختیار مدیریت قرار گیرد، جهت دستیابی به نحوه عمل پردازش اطلاعات مربوط به هزینه‌های مربوط به محیط زیست، تدوین قوانین و مقررات حفاظت محیط زیست برای واحدهای تولیدی آلاینده و نیز ایجاد رهنمودهای حسابداری لازم از سوی مجامع حرفه‌ای است. از سوی دیگر شناخت و توجه مدیران به سیستم کنترلهای محیط زیست در واحدهای انتفاعی می‌تواند موجب کاهش آلودگی شود. با توجه به اهمیت موضوع، در این تحقیق ابتدا با تعریف حسابداری محیط زیست، تحقیقات نظری یا پیشینه تارخی به اهمیت موضوع حسابداری محیط زیست، طبقه‌بندی مخارج مربوط به محیط زیست به همراه گزارشگری آن بیان می‌گردد:

حسابداری محیط زیست:

حسابداری محیط زیست در برگیرنده مجموعه فعالیتهایی است که موجب افزایش توان سیستمهای حسابداری در جهت شناسایی، ثبت و گزارشگری آثار ناشی از تخریب و آلودگی محیط زیست می‌شود. هدف حسابداری محیط زیست، فراهم آوردن اطلاعات برای ارزیابی عملکرد، تصمیم‌گیری، کنترل و گزارشگری به گروههای ذینفع می‌باشد. بطور کلی، توجه به خسارت و آلودگی محیط زیست در سالهای اخیر بسیار مورد توجه قرار گرفته اتست، بطوریکه گزارشهای مالی شرکتها نیز تحت تأثیر قرار داده است. هدف گزارشگری واحدهای انتفاعی مربوط به محیط زیست در شکل زیر بیان شده است:

 

هدف گزارشگری زیست محیطی


 

حسابداری زیست محیطی یک اصطلاحی با معانی مختلف سرو کار دارد، در پیشتر موارد حسابداری محیط زیست به معنی تشخیص و گزارشگری هزینه‌های خاص زیست محیطی نظیر هزینه‌های مربوط به بدهی یا مخارج ضایعات واگذاری می‌پردازد، برای مقاصد این تحلیل‌ها حسابداری محیط زیست ابزاری مهم برای درک نقش حسابداری محیط زیست در اقتصاد ملی است، حسابداری محیط زیست اطلاعاتی در مرتبط با سهم منابع طبیعی، سلامتی اقتادی و غیر هزینه‌های مرتبط به محیط زیست و استهلاک منابع توجه دارد.

حسابداری محیط زیست ارائه و تهیه اطلاعات در ارتباط با موضوعاتی نظیر جلوگیری یا کاهش آلودگی محیط زیست، میزان میزان تعهد خدمت به جامعه، اثرات کارها روی کارکنان، محصولات یا خدمات شرکت و به صورت دقیق‌تر شامل حسابداری ….. از دامنه اطلاعات مالی و یک گزارشگری برای اهداف متفاوت می‌باشد. حسابداری زیست محیطی به استفاده مدیران مربوط به هزینه‌ها و عملکرد زیست محیطی برای تصمیم‌گیری اشاره دارد.

 

حسابداری زیست محیطی:

استیل (Steel) و یا پاول (Powell) در سال ۲۰۰۲ میلادی حابداری محیط زیست را به شرح زیر تعریف نموده‌اند:

“شناسایی، تخصیص و تحلیل جریانهای مواد و جریانهای پولی مرتبط با آن با استفاده از سیستم حسابداری زیست محیطی به منظور فراهم آوردن بینش و آگاهی نسبت به تأثیر محیطی و آثار مالی مرتبط با آن” را حسابداری زیست محیطی گویند.

حسابداری مالی زیست محیطی الزاماتی را جهت افشای بدهیها و هزینه‌های زیست محیطی مقرر کرده است. (تکمیل شود استاندارد ۴)

 

پیشینه تاریخی

زمان شروع توجه به موضوع حسابداری محیط زیست در قالب حسابداری مسئولیت اجتمالی مرتبط به سالهای ۱۹۷۰-۱۹۸۰ بوده است:

از اواسط دهده ۱۹۷۰ میلادی، شرکتهای تولیدی با مفهوم گزارشگری بدهیهای زیست محیطی روبرو شدند، این شرکتها نخست تمایلی به افشای زیانهای وارد به محیط زیست در صورتهای مالی خود اجتناب می‌کردند، اما به مرور زمان به علت افزایش میزان خسارتها به جامعه شرکتها ناگزیر تغییر جهت داده، این امر را پذیرا شدند.

در سال ۱۹۷۵ میلادی، هیأت تدوین استهانداردهای حسابداری (FASB) بیانیه شماره (۵) تحت عنوان “حسابداری رویدادهای احتمالی” را منتشر کرد. در این بیانیه تاکید شده است، چنانچه احتمال وقوع خسارتها به نحوی معقول مرتبط با محیط زیست وجود داشته باشد و مبلغ زیان قابل برآورد باشد، در صورتهای مالی گزارش گردد، بدهیهای مربوط به جبران خسارتهای وارده به محیط زیست، به عنوان زیان احتمالی در رأس بیانیه شناخته شد، اما به دلیل بکارگیری رویه‌های متفاوت جهت برآورد میزان زیان در صنایع مختلف، بطوری که هیچ شرکتی به درستی از یک شیوه یکسان پیروی نمی‌کردند، بنابرایننیاز به اصلاح و تدوین رهنمود جدیدی احساس شد، در سال ۱۴۳۷۶ تفسیر شماره ۱۴ توسط هیأت تدوین استانداردهای حسابداری تحت عنوان ” برآورد مبلغ زیان” منتشر شده، ولی هیچگونه اظهارنظری در مورد به تأخیر انداختن ثبت هزینه‌های زیست محیطی نکردند. خسارتهای ضایعات به منابع موجب افزایش تقاضای جامعه جهت قرقراری قانون در ایم مورد شد، اما این قانون نیز نتوانست را چاره را پیشنهاد و مشکل را حل کند، از اینرو دومین قانون فدرال تحت عنوان قانون جامع مسئولیت غرامت و بدهی محیط زیست در سال ۱۹۸۰ به تصویب رسید (Super Fund). این قانون یکی از برجسته‌ترین و مهمترین قوانین مصوب در حوزه مسایل محیط زیست می‌باشد، براساس این قانون ۶/۱ میلیارد دلار وجوه سپرده برای هزینه‌های پاک سازی مکانهایی که به محیط زیست (نمونه بارز آن آبشار نیاگارا و کانال لاو) خسارت وارد کرده بود، اختصاص داده شد.

در سال ۱۹۹۰ میلادی هیأت تدوین حابداری مالی (FASB)نشریه شماره ۸-۹۰ تحت عنوان سرمایه‌ای کردن هزینه‌های آلودگی محیط زیست را منتشر کرد. هیأت به این نتیجه رسد که مخارج بدهیهای محیط زیست باید براساس طرحی مشخص جهت کاهش آلودگی تعیین شود.

 

از دیدگاه بیانیه شماره ۸-۹۰ چنانچه مخارج زیست محیطی دارای معیارهایی به شرح زیر می‌باشد، بعنوان سرمایه‌ای تلقی می‌شود:

  1. انجام مخارج منجر به افزایش عمر مفید اموال، افزایشظرفیت تولید یا موجب بهبود در کارایی اموال در مقایسه با استاندارد ارزیابی شده اولیه می‌باشد. (معیار شناخت مقایسه وضعیت دارایی بعد از مخارج انجام شده زیست محیطی با زمان تحصیل می‌باشد).
  2. مخارج انجام شده برای جلوگیری یا کاهش آلودگی زیست محیطی مربوط به عملیات یا فعالیتهای آینده واحد تجاری باشد. معیار تشخیص مقایسه وضعیت دارایی بعد از تحمیل مخارج زیست محیطی معیار ارزیابی با زمان تحصیل می‌باشد.
  3. انجام مخارج مربوط به محیط زیست برای آماده کردن اموال جهت فروش می‌باشد.

بطور کلی چنانچه مخارج انجام شده زیست محیطی برای ساخت یا تحصیل دارایی مشروط بر این که موجب بهبود وضعیت ایمنی دارایی، افزایش کارایی آن و یا در مواردی موجب کاهش خسارت آتی ناشی از عملیات و یا منجر به جلوگیری از خسارت ناشی از عملیات شود، سرمایه‌ای تلقی می‌شود. چنانچه مخارج زیست محیطی به منظور حفظ وضعیت اموال (دارایی) در سطح استاندارد عملکرد ارزیابی شده اولیه آن باشد، در زمان وقوع به عنوان هزینه شناسایی می‌شود.

بند ۱۶ استاندارد حسابداری شماره (۴) ایران، تاکید بر آن دارد که «چنانچه تعهدات ناشی از رویدادهای گذشته و مستقل از اقدامات آتی واحد تجاری باشد» باید برای آن ذخیره شناسایی شود، نمونه بارز چنین اقداماتی شامل جرائم یا مخارج پاکسازی تخریب غیرقانونی محیط زیست است، نظر به اینکه “صرفنظر از اقدامات آتی واحد تجاری منجر به خروج منافع اقتصادی می‌شود”، برای آن «ذخیره هزینه‌‌های زیست محیطی» شناسایی می‌شود. بطور کلی رویکرد استاندارد شماره ۴ ایران در زمینه محیط زیست مبتنی بر این است که چنانچه خسارت احتمالی زیست محیطی وقوع آن متحمل و مبلغ زیان آن قابل برآورد باشد، ذخیره (بدهی) جبران خسارت وارد به محیط زیست برای آن در نظر گرفته نشده یا در صورتهای مالی گزارش می‌شود (زیان احتمالی جبران خسارت بدهکار، ذخیره جبران خسارت وارده به محیط زیست، بستانکار).

اهداف حسابداری محیط زیست:

  1. تعیین فرصت‌های محیطی و محدود کردن هزینه‌های اضافی که ارزش افزوده فراهم نمی‌کند.
  2. برآورد هزینه‌های زیست محیطی واحدهای تولیدی و منظور کردن آن در حاب سربار ساخت.
  3. اجرا و نگهداری یک سیستم اطزلاعاتی محیطی برای ارتقا مدیریت عملیاتی.
  4. تعیین هزینه‌ها و بازده آتی ناشی از پیاده سازی سیستم اطلاعاتی مدیریت محیط زیست.
  5. پاگیزکی محیط و کسب سود.
  6. افزایش میزان اطلاعات مربوط به حفظ محیط زیست و در دسترس افرادی که بدون نیاز دارند، قرار داده تا در تصمیم‌گیری از آن بهره‌مند شوند.
  7. ضرورت هزینه‌یابی عوامل آلاینده محیط بانظمام ضرورت تشخیص بهینه عوامل تولید.
  8. کنترل هزینه‌های عوامل آلاینده محیط بانضمام کنترل هزینه‌های ساخت محصول.
  9. گزارشگری نتایج کسب سود بانضمام گزارشگری نتایج عملکرد زیست محیطی
  10. اصلاح رویه‌های حسابداری.
  11. محاسبه هزینه نهایی جمع‌آوری هزینه‌های محیط زیست، جلوگیری کردن از ضایعات مربوط به اشتفاده مواد شیمیایی
  12. محاسبه هزینه واقعی و جایگزینی آن در برنامه‌ریزی، بهینه سازی تصمیم‌گیری.
  13. شناسایی فرصتهای زیست محیطی موجود برای ایجاد سود خالص.
  14. تدوین روشهای حسابداری بهای تمام شده (حسابداری صنعتی) و قیمت‌گذاری محصولات محیطی.

بطور کلی: هدف کلی حابداری محیط زیست فراهم آوردن اطلاعات درباره وضعیت آثار و … انجام فعالیت واحد تجاری مرتبط با محیط زیست برای استفاده کنندگان برون سازمانی و دورن سازمانی می‌باشد. این اطلاعات برا یاستفاده کنندگان در جهت تصمیم‌گیری و ارزیابی تداوم فعالیتهای واحد تجاری و همچنین ارزیابی تدوام ارتباط استفاده کنندگان با واحد تجاری مفید می‌باشد.

تعیین هزینه‌ها و درآمدهای محیطی:

در تئوری حسابداری مالی، دارایی ثابت مشهود و نامشهود به اقل بهای تمام شده و ارزش فعلی شناسایی و ثبت می‌شود، اما در این تئوری، استفاده از منابع طبیعی و نیز کاهش در درآمد ایجاد شده از کاهش سرمایه طبیعی را مورد ارزشیابی قرار نمی‌دهد، بعلاوه تا امروز بسیاری از منابع طبیعی مثل آب و هوا به عنوان کالای آزاد در نظر گرفته، بدون اینکه در صورتهای مالی منعکس شود.

در عملیات حسابداری مالی، تولید، توزیع محصول یا ارائه خدمت، مستلزم استفاده از هزینه مواد مستقیم، هزینه دستمزد مستقیم، هزینه‌های سربار ساخت، هزینه‌های اداری و فروش و نیز هزینه تحقیق و توسعه است. از آنجا که هزینه‌های زیست محیطی، بخشی از هزینه‌های تولید، اداری را تشکیل می‌دهد، اما در حسابهای خاص ثبت نشده و به عنوان هزینه‌های عمومی تلقی می‌شود.

در حسابداری زیست محیطی، تلاش بر این است که درآمدهای محیطی (درآمدها حاصلاز دفع مواد زائد، درآمد حاصل از چرخه مجدد کالای تولیدی) و نیز هزینه‌های زیست محیطی (هزینه‌های جبران خسارت محیط زیست ناشی از انتشار تشعشعات مصر) در صورت سود و زیان منعکس کند.

یکی از مهمترین وظایف حسابداری محیط زیست جلب توجه به شناخت هزینه‌های زیست محیطی و تخصیص منابع طبیعی است، زیرا عدم توجه به آن نادیده گرفتن استفاده از محیط برای تأمین نیازهای اساسی انشان دانشت. چنانچه مدتی این امر بدون توجه به اثرات بد بر محیط ادامه یابد، زنجیره حیات موجود قابل تحمل نخواهد بود. حسابداری زیست محیطی ابتکار ابداعی در زمینه استفاده مطلوب از منابع محیط زیست، صلاحیت شناسایی راههای کاهش هزینه یا اجتناب از این هزینه‌ها همزمان کیفیت محیط زیست را بهبود می‌بخشد. در راین راستا توجه به کاهش هزینه‌های آلودگی محیط زیست به عنوان تابعی از خدمت به چرخه حیات و در کنار آن تأمین رفاه و سود بیشتر حتی توان حلقه ارتباطی بین مدیران زیست محیطی و حسابداران ایجاد کرده هر دو گروه در کنار یکدیگر به سویی حرکت کنند که در آینده هم عملکرد مالی و هم عملکرد زیست محیطی شرکت بهبود بخشد. مزایای توجه به هزینه‌های محیط زیست به قرار زیر است:

  1. مدیریت بهتر هزینه‌های زیست محیطی می‌تواند آلودگی هوا را کاهش داده و سلامت عمومی جامعه را ارتقا دهد.
  2. شناسایی فرصت‌های محیطی برای ایجاد سود خالص و شناسایی فرصتهای محیطی و محدود کردن هزینه‌های اضافی فاقد ارزش افزوده.
  3. درک درست از هزینه‌های زیست محیطی می‌تواند در تصمیم‌گیری نسبت به تسهیم هزینه‌های واقعی و قیمت‌گذاری محصولات تولیدی مفید باشد.
  4. طراحی فرایند تولید محیطی برای کالاها و خدمات.
  5. ایجاد مزایای رقابتی در بین مشتریان زیرا این امر موجب، ترجیح دادن مشتریان در استفاده از محصولات و خدمات دوستدار محیط زیست شود
  6. بسیاری از هزینه‌های زیست محیطی را می‌توان با مدیریت و سرمایه‌گذاری در فن‌آوری مناسب سازگاری با محیط زیست ایجاد کرده هزینه‌های اضافی را کاهش داد یا حذف کرد (نظیر ساخت ماشین‌های دوگانه سوز)

نحوه برخورد با هزینه‌های محیط زیست:

مهمترین جزء قابل توجه در حسابداری محیط زیست، شناخت و تعیین هزینه‌های زیست محیطی است. زیرا نوع برخورد با هزینه‌ها در یک سیستم حسابداری زیست محیطی تفکیک و اثرگذاری آن برمبنای چارچوب نظری می‌باشد. هنگامی که در موسسه انتفاعی هزینه زیست محیطی یعنی در دوره جاری رخ میدهد، سوالاتی که در اینجا مطرح می‌شود این است که، این مخارج برای کدام دوره حسابداری باید به عنوان هزینه در نظر گرفته شود، آیا این نوع مخارج باید بعنوان سرمایه‌ای تلقی گردد، یا به عنوان تعدیل دوره قبل دز نظر گرفته شود. نحوه برخورد با آن به قرار زیر است:

  • چنانچه هزینه‌های زیست محیطی شناسایی شده در دوره جاری برای پاکسازی محیط زیست تحمیل شده و بطور مستقیم و یا غیر مستقیم با منافع دوره جاری مرتبط باشد، باید بعنوان هزینه دوره حسابداری جاری یا زیان در صورت سود و زیان گزارش گردد. نمونه هزینه‌هایی که به طور مستقیم با منافع دوره جاری مرتبط می‌باشند به قرار زیر است:
    • وقوع ضایعات محصولات
    • هزینه خسارت ضایعات واگذاری
    • هزینه‌های پاکسازی مرتبط با فعالتهای درحال تداوم عملیات جاری.

نمونه هزینه‌هایی که بطور غیرمستقیم با منافع جاری مرتبط می‌باشند، شامل موارد زیر است:

  • فعالیتهای در حال تداوم و مستمر واحد تجاری
  • رعایت اقدامات حسابرسی محیط زیست
  • حضور کارکنان در گروههای تحقیق و همایش‌های مرتبط با محیط زیست.

نکته: به طور کلی براساس چارچوب نظری چنانچه هزینه‌های زیست محیطی (بطور مستقیم یا غیر مستقیم) داری منافع اقتصادی نبوده صرفاً با منافع دوره جاری مرتبط باشد بعنوان هزینه در صورت سود و زیان منعکس می‌شود.

  • چنانچه مخارج زیست محیطی متحمل شده، دارای منافع اقتصادی آتی مورد انتظار باشد، بعنوان مخارج انتقالی یا سرمایه‌ای با آن برخورد شده در صورتهای مالی گزارش می‌شود، هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی (بیانیه ۸-۹۰) در مورد سرمایه‌ای تلقی کردن هزینه‌های زیست محیطی چندین معیار مشخص نموده که:
    • افزایش عمر مفید دارایی
    • افزایش ظرفیت تولید
    • بهبود در کارایی اموال
    • مربوط به عملیاتی آتی
    • تحمل هزینه برای آماده کردن اموال جهت فروش می‌باشد.

 

  • چنانچه هزینه‌های زیست محیطی شناسایی شده در دوره جاری مربوط به دوره‌های قبل می‌باشد. (پرداخت جریمه به خاطر خسارت به محیط زیست در دوره قبل) در چنین مواردی بعنوان تعدیل دوره یا دروه‌های قبل با آن برخورد می‌شود
  • چنانچه هزینه‌های زیست محیطی ناشی از تغیر در برآورد باشد، مطابق با استانداردهای مربوط به تغیر در برآورد با آن برخورد می‌شود. هزینه‌های زیست محیطی شناسایی شده در دوره جاری که برای پاکسازی یا پرداخت جریمه تحمل شده، ممکن است بخاطر وقوع خسارت به محیط زیست بعلت تغیر در برآورد هزینه‌ها جبران خسارتهای دوره قبل باشد. برای مثال بخاطر معرفی تکنولوژی جدید یا تجدید نظر در استانداردها، این نوع تغیر در مجوع بدهی‌های مربوط به مخارج آینده زیست محیطی بعنوان تغیر در برآورد محسوب می‌گردد.
  • تغیر در برآوردهای حسابداری در صورتی که بر نتایج مالی دوره جاری و آینده تأثیر گذار باشد، موارد باید اندازه‌گیری شده، شناسایی کرد.
  • مخارج آینده مورد انتظار محیط زیست، چنانچه این نوع مخارج ناشی از رویدادهای گذشته و مستقل از اقدامات آتی باشد، بعنوان ذخیره (بدهی) شناسایی می‌گردد (مخارج برای پاکسازی خسارتهای یک محل متروکه). چنانچه مخارج آینده مورد انتظار مربوط به فعالیتهای آینده تحمیل شود، (مخارجی که برای بهسازی ماشین‌آلات خرج مش‌یود تا از خسارتهای زیست محیطی آن جلوگیری شود) تا فرا رسیدن دوره وقوع مبادلات هیچگونه ذخیره‌ای شناسایی نمی‌شود. (بند ۱۵، استاندار شماره ۴)

 

معیار شناسایی هزینه و زیانهای مرتبط فعالیتهای محیط زیست:

چنانچه مخارج آینده مورد انتظار مرتبط با رویدادها و مبادلات گذشته و مستقل از اقدامات آتی واحد تجاری باشد، نظیر تعهد مخارج پاکسازی خسارتهای محل متروکه، بله شرطی که خروج منافع اقتادی برای تسویه تعهد متحمل و برآورد مبلغ تعهد اتکاپذیر باشد، در چنین شرایطی بدهی شناسایی می‌شود (در صفحات بعد مورد بررسی قرار می‌گیرد)

اگر احتمال وقوع مخارج آینده مورد انتظار مرتبط با رویدادها و مبادلات آتی ناشی از تعهد باشد (مانند تعهد مخارجی برای بهسازی ماشین‌آلات برای جلوگیری از خسارتهای زیست محیطی یا نصب فیلتر برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست)، از آنجا که تعهد ناشی از رویدادهای گذشته نمی‌باشد، بدلیل غیر قطعی بودن تعهد و متحمل نبودن خروج منافع اقتصادی برای تسویه تعهد تا فرار رسیدن دوره وقوه رویدادها هزینه شناسایی نمی‌شود (مگر در شرایط خاص). البته باید بررسی شود که درجه احتمال وقوع رویداد در آینده چقدر است، احتمال وقوع رویدادهای آتی به درجه اهمیت آن دارد، رویدادهایی که احتمال وقوع آن زیاد بوده و مبلغ آن با اهمیت باشد در صورت احراز معیارهای شناخت، بدهی (ذخیره) شناسایی می‌شود. در صورتیکه تعهد فعلی و خروج منافع اقتصادی بعید باشد افشای اطلاعات مربوط به آن نیازی نخواهد بود.

چنانچه درجه احتمال وجوه تعهد فعلی بین زیاد و بعید باشد، افشای شرایط کلی آن از طریق یادداشتهای پیوست صورتهای مالی ضروری خواهد بود. برای زیانهای عملیات آتی نباید ذخیره (بدهی) در نظر گرفته شود، زیرا با تعریف بدهی مطابقت نداشته و حایز معیارهای شناخت ذخایر نمی‌باشد. هیأت تدوین استانداردهای حسابداری مالی با انتظار استاندارد شماره (SFAS#s) با عنوان شیوه ثبت و گزارش کردن رویدادهای احتمالی، ماهیت این رویدادها را مورد بررسی قرار داده است، در مورد زیان غیرعملیاتی احتمالی (زیان غیرعملیاتی مورد انتظار آینده) محدوده‌ای برای تعیین زیانهای احتمالی تعیین نموده است:

وقتی محدود مبالغ برآوردی مخارج آینده محیط زیست که حایز شرایط بدهی باشد، باید مبلغی بعنوان بدهی شناسایی گردد، وقتی مدیریت قادر به برآورد دامنه مبالغ منطقی برای مخارج آینده محیط زیست باشد، با توجه به شرایط زیر اعمال می‌کند:

  1. متحمل: احتمال زیان در آینده وجود داشته و دامنه مبلغ آن بطور معقول قابل برآورد باشد، مبلغ زیان احتمالی با رعایت مفهوم احتیاط (می‌قطه کاری) شناسایی می‌شود.
  2. ممکن: تعیین دامنه برآوردی زیان در تاریخ ترازنامه زیاد نباشد یعنی احتمال زیان ممکن باشد، صرفاً افشای آن در پیوست صورتهای مالی الزامی است.
  3. بعید: تعیین دامنه برآورد زیان غیرعملیاتی مورد انتظار میسر نباشد و حتی اگر اندک باشد، در این حالت برآورد مخارج آینده محیط زیست نیاز به افشا ندارد.

بطور کلی چنانچه مبلغ احتمال زیانهای احتمالی پیش از انتشار صورتهای مالی دامنه وقوع آن متحمل باشد و بتوان دامنه مبلغ زیان مورد انتظار را با احتمال زیاد برآورد کرد. در صورت احراز معیارهای شناخت بدهی می‌توان زیان برآوردی را شناسایی کرد.

مروری بر حسابداری هزینه‌های تحقق یافته محیط زیست :

شاخه‌های حسابداری محیط زیست:

حسابداری محیط زیست زیر مجموعه حسابداری اجتماعی است، که به بحث درباره فعالیتها و سیستم‌های ثبت تجزیه و تحلیل و گزارشگری محیطی می‌پردازد که شامل اثرات مالی و اثرات اکولوژیکی سیستم اقتصادی است (Sehallegger , mullerand hindrichsen , 1996). مجموعه فعالیتهایی که موجب افزایش توان سیستم‌های حسابداری در جهت شناسایی و ثبت گزارشگری آثار ناشی از تخریب و آلودگی محیط زیست را حسابداری محیط زیست گویند.

استیل (Steel) و پاول (Powell) در سال ۲۰۰۲میلادی حسابداری محیط زیست را به شرح زیر تعریف نموده‌اند:

“شناسایی، تخصیص، تحلیل جریانها مواد و جریان‌های پولی مرتبط با آن با استفاده از سیستم حسابداری زیست محیطی به منظور فراهم آوردن بینش و آگاهی نسبت به تأثیر محیطی و آثار مالی مرتبط با آن”

 

انواع حسابداری زیست محیطی شامل:

  1. حسابداری درآمد ملی زیست محیطی، در سطح اقتصاد کلان از حسابداری زیست محیطی به منظور اندازه‌گیری مربوط به هزینه‌های منابع زیرزمینی و جریان حاصل از این منابع استفاده می‌شود. حسابداری درآمد ملی اندازه‌گیری مربو ط به ارزش فعالیت مجموع عواید خالص به عوامل مختلفی که در یک کشور به ترتیب کالا و خدمات و مدیریت یعنی به کار رفته ثبت و تخصیص داده می‌شود. اطلاعاتی در مورد اندازه‌گیری ارزش عناصر اساسی هم فعالیت‌های اقتصادی یک کشور طی یک زمان معین است حسابداری ملی پدیده یا عملیات اساسی اقتصادی می‌باشد. تولید و مصرف کالاها و خدمات، ایجاد و تشکیل درآمدها افزایش ثروت یک ملت را ظرف یکسان نشان می‌دهد. مبادلات و جریان مقادیری میان عملی‌های فعال جامعه را در حسابداری متعادل ثبت می‌کند و نتیجه هم فعالیتهای اقتصادی یک کشور را به چند کمیت کلی تبدیل می‌نماید.
  2. حسابداری مالی، در سطح اقتصاد خرد یا واحد تجاری، حسابداری محیط زیست می‌تواند در حسابداری مالی مورد استفاده قرار گیرد. حسابداری مالی یک سیستم اطلاعاتی است که اطلاعات لازم درباره وضعیت مالی یک واحد تجاری برای استفاده سرمایه‌گذاران و …… دهندگان و سایر گروههای ذینفع برون سازمانی را تهیه، در اختیار آن قرار می‌دهد. و الزاماتی را جهت افشای بدهیها و نیز …. زیست محیطی مقدرر کرده است. هدف حسابداری مالی تأمین نیازهای اطلعات مالی گروه های ذینفع خارج از واحد اقتصادی است، شرکت از طریق گزارشهای فصلی یا سالانه اطلاعاتنی درباره گزارش نتایج عملیات واحد انتفاعی برای یک دوره زمانی معین، گزارش وضعیت مالی واحد انتفاعی در یک مقطع زمانی معین و گزارش جریانهای ورود و خروج وجه نقد برای دوره زمانی مورد نظر است. مبنای تهیه این گزارشها اصول پذیرفته شده حسابداری است، که به قصد استفاده گروههای بیرون از واحد اقتصادی، فراهم و در اختیار قرار می‌گیرد.
  3. حسابداری مدریت فرایند شناسایی، اندازه‌‌گیری، گردآوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات برای مقاصد درون سازمانی است، اطلاعات گردآوری شده در سیستم حسابداری مدیریت تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، ارزیابی عملکرد و هدایت و کنترل عملیات به منظور استفاده در داحل یک واحد اقتصادی را حسابداری مدیریت گویند.

برخلاف حسابداری مالی که از طریق اصول و ضوابطی مشخص و از پیش تعین شده با محدودیت مواجه است، از یک رشته قواعد ثابت و غیر ثابت تغییر تشکیل نشده است. حسابداری مدیریت براساس نیاز و هدف و به کارگیری آن در واحدهای انتفاعی مختلف متفاوت است.

برای فراهم کردن اطلاعات برای تصمیم‌گیری درون سازمانی استفاده می‌شود، گرچه اطلاعات ……….. شده می‌تواند برای اهداف دیگری مانند گزارشگری برون سازمانی به کار رود.

مخارج آلودگی محیط زیست:

در دنیای امروز به علت گسترش صنایع آلوده‌ساز، دولتها سعید دارند که محل کسب و کار انگونه صنایع فراهم و آلوده ساز را به خارج از شهر انتقال دهند. برای جلوگیری از آلودگی محیط زیست تمهیداتی را در نظر بگیرند. در ایران، در قانون برنامه دوم و سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تمهیداتی را در زمینه سیاستهای زیست محیطی پیش‌بینی نموده است. فصل دوازدهم قانون برنامه پنج ساله سوم اقتادی به سیاست‌های زیست محیطی دارد. در ماده ۱۰۴ این قانون به منظور حفاظت از محیط زیست راهکارهایی به شرح زیر پیش‌بینی شده است:

  • کمکهای مالی اشخاص حقیقی یا حقوقی به سازمانهای غیردولتی حامی محیط زیست به عنوان هزینه قابل قبول آنها تلقی می‌شود.
  • به منظور کاهش آلودگی محیط زیست، واحدهای تولیدی موظف به تطبیق مشخصات فنی خود با ضوابط زیست محیطی شده‌اند، هزینه‌های انجام شده، در این زمینه به عنوان هزینه‌های قابل قبول تلقی می‌شود.
  • در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (اصل ۵۰) حفاظت محیط زیست که نسل امروز و نسل‌های بعد باید در آن حیات اجتماعی روبه رشد داشته باشند، وظیفه عمومی تلقی می‌شود. از اینرو فعالیتهای اقتصادی و غیر اقتصادی که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیر قابل جبران آن ملازمه پیدا کند، ممنوع شده است.
  • به منظور فراهم نمودن امکانات و تجهیزات لازم جهت پیشگیری و جلوگیری از آلودگی محیط زیست، صنایع آلوده کننده، کارخانجات و کارگاهها و مظف هستند که یک در هزار فروش تولیدات خود را با تشخیص و زیر نظر سازمان حفاظت از محیط زیست صرف کنترل آلودگی و جبران زیان ناشی از آلودگی‌ها و ایجاد فضای سبز نمایند، وجوه هزینه شده از این محل جزء هزینه‌های قابل قبول واحد تولیدی محصوب می‌شود.

شناسایی بدهی مرتبط با مخارج آینده محیط زیست

وقتی واحدهای تجاری، انتظار مخارج آینده محیط زیست که دارای معیارهایی شامل:

  1. مبلغ تعهد فعلی (قانونی یا عرفی) در نتیجه رویداد گذشته ایجاد شده.
  2. متحمل بودن خروج منافع اقتصادی برای تسویه تعهد.
  3. قابل برآور بودن مبلغ تعهد به گونه‌ای اتکا‌پذیر را داشته باشد، باید ذخیره (بدهی) لازم را برآورد در صورتهای مالی شناسایی نماید.

بدین ترتیب هنگامی که تعهدی (قانونی یا عرفی) متحمل برای مخارج محیط زیست وجود داشته باشد، در قالب ذخیره (بدهی) تعریف شده، باید در صورتهای مالی منعکس شود. وقتی مخارج آینده محیط زیست متحمل باشد. باید به احتمال وقوع رویداد توجه کرد. در استاندارد شماره (۴) ایران، تعهدات متحمل در قالب “ذخیره” تعریف شده و تعهدات ممکن و بعید در زمره بدهیهای احتمالی تلقی شده است. (بدهی احتمالی، تعهدی غیر قطعی است که از رویدادهای گذشته ناشی می‌شود و وجود آن تنها از طریق وقوع یا عدم وقوع یک یا چند رویداد نامشخص آتی که بطور کامل در کنترل واحد تجاری نیست، تایید خواد شد.)

بدهی احتمالی بدلیل اینکه خروج منافع اقتصادی برای تسویه بدهی متحمل نیست و مبلغ تعهد را نمی‌توان با قابلیت اتکای کافی اندازه‌گیری کرد، معیارهای شناخت را احراز ننموده، صرفاً شرح مختصری از ماهیت تعهدات ممکن مربوط به مخارج محیط زیست در تاریخ ترازنامه افشامی‌شود. طبق استاندارد شماره ۴ ایران تنها تعهداتی (قانونی، عرفی) که ناشی از رویدادهای گذشته و مستقل از اقدامات واحد تجاری (یعنی انجام فعالیتهای آتی) ات به عنوان ذخیره (بدهی) شناسایی می‌شود، نمونه چنین تعهداتی شامل جرائم یا مخارج پاکسازی تخریب غیرقانونی محیط زیست است که تسویه هر دو صرفنظر از اقدامات آتی واحد تجاری منجر به خروج منافع اقتصادی خواهد شد، همچنین واحد تجاری برای مخارج برچپیدن تأسیات منفتی، به میزان تعهد خود برای جبران خسارت وارده قبلی بدهی (ذخیره) شناسایی می‌کند. لزام به یاد آوری است که چنانچه رویدادی در زمان وقوع ایجاد و تعهد نکند، بعنوان بدهی شناسایی نمی‌شود، اما اگر بدلیل تغیر قانون یا اقدام واحد تجاری (صدور یک اطلاعیه عمومی) منجر به ایجاد تعهد عرفی (تعهدی که منشا آن قرارداد یا الزامات قانونی باشد) شود، نظر به اینکه تصویب قانون جدید واحد تجاری ملزم به جبران خسارت شده، در چنین شرایطی اثر تغییر حسب مورد باشد به عنوان یک رویداد تعهدآور در تاریخ گزارشگری بعنوان بدهی (ذخیره) شناسایی شود. حال اگر واحد تجاری بتواند از طریق اقداماتی مجوب جلوگیری از مخارج آتی محیط زیست گردد، گرفتن ذخیره برای آن ضرورتی نخواهد داشت. (مانند نصب فیلتر در کارخانه سیمان مانع آلودگی محیط زیست شده، این اقدام موجب جلوگیری از مخارج آتی خواهد شد، نظر به اینکه تعهدی ناشی از رویداد گذشته وجود ندارد، ………. با تعریف ذخیره سازگاری نداشته، نیازی به برآورد ذخیره نخواهد بود).

هیأت استانداردهای حسابداری مالی (FASB#S) درباره رویدادهای احتمالی، تعهداتی که احتمال وقوع رویدادهای آینده ممکن باشد، الازامی میداند، این استاندارد تنها زیانهای غیرعملیاتی احتمالی را شناسایی می‌کند. تعهد مخارج آینده پاکسازی محیط زیست که یک بدهی است و انتظار می‌رود که در زمان وقوع به عنوان مخارج سرمایه‌ای تلقی شود، اشاره دارد.

افشای هزینه‌ها، بدهی‌ها و تعهدا محیط زیست:

  • واحد تجاری باید درباه هزینه‌های محیط زیست و هر طبقه از ذخائر و داراییهای شنایایی مرتبط با محیط زیست را باید در صورتهای مالی افشا کند.
  • افشای تعهدات ممکن مربوط به مخارج محیط زیست زیر پیوست صورتهای مالی
  • افشای رویه‌های حسابداری مربوط به مخارج محیط زیست
  • شرح مختصری از ماهیت تعهد مربوط به مخارج محیط زیست و زمانبندی مورد انتظار برای خروج منافع اقتصادی.
  • خلاصه طبقه‌بندی و افشای هزینه‌های زیست محیطی در صورت سود و زیان در جدول شماره (۱) ارائه شده است:

 

 

 

جدول (۱)- طبقه‌بندی و افشای هزینه‌های محیط زیست در صورت سود و زیان

منبع هزینه محیط زیست

الزمات یا رویه حاضر

الف)مخارج جاری محیط زیست

  • بطور جداگانه افشا می‌گردد.

ب) مخارج آینده محیط زیست که به رویدادهای گذشته و مستقل از اقدامات آتی مربوط می‌باشند به عنوان ذخیره (بدهی) ناسایی می‌شود

  • مبلغ شناسایی شده ممکن است به طور جداگانه افشا گردد.

پ) مخارج آینده مورد انتظار محیط زیست مرتبط با رودادهای و مبادلات آینده.

  • مخارجی که ناشی از تعهدات می‌باشند، با فرا رسیدن دوره وقوع شناسایی نمی‌شود.
  • قسمت مخارج آینده محیط زیست مربوط به عملیات متوقف شده ممکن است در سود و یا زیان عملیات متوقف شده قرار گیرد.

ت) استهلاک بهای تمام شده دارایی سرمایه‌ای مرتبط با محیط زیست

  • در بیشتر موارد یک بخش از کل، مستهلک می‌شود.
  • افشا مبلغ استهلاک دارایی سرمایه‌ای الزامی است.

ث) استهلاک مخارج انتقالی مربوط به محیط زیست

  • مستلزم افشای جداگانه مبلغ استهلاک مخارج انتقالی می‌باشد.

ج)بخش مستهلک نشده مخارج زیست محیطی گذشته، زمانی که دارایی واگذار می‌شود تا مبلغ خالص قابل بازیافت از ارزش دفتری آنحاصل می‌شود، هزینه می‌گردد.

  • بعنوان سود یا زیان ناشی از واگذاری دارایی شناسایی می‌شود.
  • مستلزم این است که مبلغ هر حذفی از دارایی سرمایه‌ای، افشا شود. 

 

 

 

 


حسابداری مدیریت زیست محیطی

فرایند شناسایی، اندازه‌گیری و تجزیه و تحلیل اطلاعات مالی لازم مورد استفاده مدیریت برای تصمیم‌گیری، برنامه‌ریزی، اجرا و کنترل عملیات واحد انتفاعی را حسابداری مدیریت گویند. هدف‌های اصلی حسابداری مدیریت زیست محیطی تأمین اطلاعات مالی، مرتبط با هزینه‌ها و عملکرد زیست محیطی مورد نیاز استفاده کنندگان داخلی برای تصمیم‌گیری و برنامه‌ریزی، کنترل فعالیتهای عملیاتی زیست محیطی، ایجاد انگیزه در راستای هدفهای واحدهای انتفاعی و بخش و ارزیابی عملکرد می‌باشد. حسابداری مدیریتی زیست محیطی می‌تواند بهای مواد و هزینه‌های زیست محیطی استفاده بکار گرفته شده در عملیات تولیدی را اندازه‌گیری و مدیریت را جهت برنامه‌ریزی ارزیابی و تصمیمات بهتر یاری رساند. اتحادیه بین‌المللی حسابداری، حسابداری مدیریتی زیست محیطی را به شرح زیر تعریف کرده است:

  • “حسابداری مدیریت زیست محیطی به معنی مدیریت زیست محیطی و عملکرد اقتصادی از طریق اجرا و توسعه سیستم‌ها و روشهای مناب مربوط به محیط زیست است که ممکن است شامل گزارشگری و حسابرسی در بعشی از شرکتها شود. حسابداری مدیریت زیست محیطی معمولا شامل هزینهیابی چرخه عمر محصولات، ارزیابی سودها و برنامه‌های راهبردی برای مدیریت زیست محیطی می‌شود”.

 

تعریف حسابداری مدیریت زیست محیطی از دید سازمان ملل:

“حسابداری مدیریت زیست محیطی به طور گسترده‌ای برای شناسایی، جمع‌آوری، تجزیه و تحلیل و استفاده از اطلاعات فیزیکی (انرژی، آب، مواد مثل ضایعات) و اطلاعات پولی (بهای تمام شده، درآمدها و ذخائر مرتبط با محیط زیست) جهت مقاصد تصمیم‌گیری داخلی می‌پردازد.”

  • اطلاعات فیزیکی حسابداری مدیریت زیست محیطی: اطلاعات پولی و غیر پولی مورد استفاده ارزیابی بهای تمام شده درست یک سازمان در ارتباط با مواد، ساعات کار و سایر محرکهای هزینه را جمع‌آوری می‌کند. دلایل تاکید، استفاده از انرژی، آب و مواد اولیه باعث تولید ضایعات و مواد زائدی می‌شود که بطور مستقیم اثرات زیادی بر محیط زیست می‌گذارد.

برای مدیریت مؤثر و کاهش اثرات ضایعات بر محیط زیست یک سازمان بایستی اطلاعات دقیقی از میزان و مقصد تمام انرژیها، مواد، آب مورد استفاده را داشته و ضرورت دارد که مدیریت بداند، چه مقدار به محصول تبدیل شده و چه مقدار به ضایعات تبدیل شده است.

 

 

طبقه‌بندی هزینه‌های زیست محیطی

چگونگی طبقه‌بندی هزینه‌های زیست محیطی واحدهای تجاری و شناخت آن به این موضوع بستگی دارد که اطلاعات مرتبط با آن در چه زمینه‌ای استفاده شده و کاربرد آن کدام است، علاوه بر این، همواره باید به وضوح تشخیص شود که هزینه‌های زیست محیطی کدامند، زیرا نقش آنمها در تصمیم‌گیری اینکه آیا جزء هزینه‌های ساخت طبقه‌بندی شود یا هزینه‌های دوره، اثر بخش می‌باشد طبقه‌بندی متداول هزینه‌ها براساس کارکرد در سیستم حسابداری به صورت زیر است:

الف) هزینه‌های ساخت محصول (مواد و دستمزد مستقیم، هزینه‌های غیر مستقیم یا سربار ساخت)

ب) هزینه‌های دوره، هزینه‌هایی است که در دوره وقوع کلاً در صورت سود و زیان انعکاس می‌یابد، این نوع هزینه‌ها شامل:

  • هزینه‌های توزیع و فروش
  • هزینه‌های عمومی و اداری
  • هزینه‌های تحقیق و توسعه

شناسایی هزینه‌های زیست محیطی و ارتباط آن با فرایند تولید محصول و یا دارایی شرکت برای تصمیم‌گیری بهینه مدیریت اثرگذار می‌باشد، جهت نیل به اهدافی نظیر کاهش مخارج زیست محیطی، افزایش درآمد و بهبود معیار ارزیابی عملکرد زیست محیطی در تعیین ارزش شرکت مستلزم توجه خاص مدیریت شرکت به هزینه‌های زیست محیطی جاری و آینده شرکت می‌باشد.

 

طبقه‌بندی هزینه‌ها براساس وظایف مدیریت یا براساس کارکرد:

  • هزینه‌های ساخت (محصول):
    • هزینه‌های مستقیم ساخت (مواد و دستمزد مستقیم)
    • هزینه‌های غیرمستقیم یا سربار ساخت (شامل مواد غیر مستقیم، دستمزد غیرمستقیم، استهلاک اموال و ماشین‌آلات کارخانه، بیمه اموال ماشین‌آلات کارخانه، هزینه‌های آب، برق و گاز مصرفی کارخانه و سایر هزینه‌های مرتبط با خدمات پشتیبانی کارخانه)
  • هزینه‌های دوره: هزینه‌هایی است که در دوره وقوع کلاً در صورت سود و زیان انعکاس می‌‌یابد (هزینه‌های عمومی، اداری، توزیع، فروش و بازاریابی و بعضاً هزینه‌های تحقق و توسعه)

طبقه‌بندی هزینه‌ها براساس چگونگی واکنش هزینه‌ها در برابر تغییر در حجم فعالیت (رفتار فرضیه در مقابل حجم فعالیت):

  1. ثابت: بستگی به سطح فعالیت ندارد، اگر سطح فعالیت تغییر کند، در مجموع بدون تغییر می‌ماند.
  2. متغییر: در مجموع با تغییر در سطح فعالیت تغییر می‌‌یابند.
  3. نیمه متغیر: بخش ثابت و بخشی دیگر تابع تغیر در سطح فعالیت دارد.

 

 

طبقه‌بندی براساس سهولت در ردیابی به محصول یا خدمت:

  1. اقلام مستقیم بهای تمام شده محصول.
  2. اقلام غیر مستقیم بهای تمام شده محصول

 

طبقه‌بندی هزینه‌ها براساس دوره حسابداری:

  1. هزینه‌های جاری (دوره مالی)
  2. هزینه‌های سرمایه‌ای

 

هزینه‌های داخلی:

موضوع بحث درباره حسابداری زیست محیطی درک تفاوت‌بینی هزینه‌های داخلی و اجتماعی است.

در حالت کلی تقسیم‌بندی هزینه‌های زیست محیطی به دو دسته طبقه‌بندی می‌شوند:

  1. هزینه‌های داخلی
  2. هزینه‌های خارجی یا اجتماعی

هزینه‌های داخلی، هزینه‌های که باعث یک تأثیر انتقاد بر شرکت می‌شود ……. انواع هزینه‌های ناسازگار (بالقوه پنهان) و مشهود، این نوع هزینه‌ها به دو دسته طبقه‌بندی می‌شوند:

  1. هزینه‌های عادی و سنتی
  2. هزینه‌های پنهان

….. خارجی آن گروه از هزینه‌هایی هستند که شرکتها مسئول آن نمی‌باشند یا این هزینه‌ها هیچ پیامد اقتصادی بطور مستقیم در فعالیت مالی شرکت ندارد در نمودار زیر:

 

 

 

هزینه‌های عادی شرکت غالباً در تصمیم‌گیری اعمال می‌شود.

هزینه‌های پنها (هزینه‌های زیست محیطی بالقوه) در تصمیم‌گیری نادیده گرفته می‌شود.

هزینه‌های قانونی داوطلبانه در رأس ….. شده نیاز و رابطه وسعتر

تفکیک‌بندی هزینه‌ها سبب می‌شئد که هزینه‌هایی که در تصمیم‌گیری دخالت داشته ……. کرده زیرا برخی از این هزینه‌ها بطور متقیم به فرایندها با محصولات مربوط. در سیستم حسابداری هزینه تحصیل یابد و شاید ارزیابی مالی و هزینه‌های سرمایه‌ای شود کادر دوم شامل هزینه‌های بالقوه پنهان است در تمیم‌گیری نادیده گرفته شده دو کادر با اهم بیانگر هزینه‌های خصوصی است.

 

انوع هزینه‌های زیست محیطی داخلی:

هزینه‌های ریست محیطی داخلی شامل:

  1. هزینه‌های Conienlional Cost هزینه‌های ایجاد شده برای استفاده از مواد خام، آب، برق، سوخت و … دارایی سرمایه‌ای و ملزومات که در حسابداری صنعتی و بودجه‌بندی سرمایه‌ای مورد توجه قرار می‌گیرد اما در گروه هزینه‌های زیست محیطی منظور نمی‌شوند، با این وجود استفاده و اتلاف کمتر مواد خام، آب و برق و دارایی سرمایه‌ای و ملزومات اداری و مزیت زیست محیطی بوده و موجب کاهش فرسایش مصرف منابع طبیعی تجدید ناپذیر می‌شود نمونه؟‌هایی در هزینه‌های Cost شامل تجهیزات سرمایه‌ای، مواد خام، دستمزد متقیم، ملزومات، تسهیلات، ساختمان ارزش باقی مانده (اسقاط)

هزینه‌های پنهان با هزینه‌های زیست محیطی که در واحد تجاری رخ داده ولی در تصمیم‌گیری از آن نادیده گرفته می‌شود هزینه پنهان اشاره به منابع تخصیص دادن هزینه‌های زیست محیطی به هزینه‌ سربار ساخت دارد یا نادیده …. هزینه‌های آتی و احتمالی

هزینه‌های بالقوه پنهان: هزینه‌هایی هستند که احتمال دارد از مدیریت پنهان بمانند شلمل هزینه‌های زیست محیطی اولیه (مطالبات محل کارخانه، آماده سازی محل احداث بنا، دریافت مجوز، تحقیق و توسعه، مهندسی و توسعه، نصب ماشین‌آلات)

  1. هزینه‌های زیست محیطی قانونی (الزامی) هزینه‌هایی هستند که بدلیل پذیرفتن قوانین و مقرررات دولتی مربوط به محیط زیست به شرکت تحمیل می‌شود شامل: آگاه سازی، گزارشگری، نظارت، آزمون، مدل سازی، مطالعه و بایگانی.

طبقه‌بندی هزینه‌های زیست محیطی:

شناسایی و تحلیل و تفسیر هزینه‌های زیست محیطی و ارتباط آنها با فرایند تولید محصولات و یا دارایی‌های واحد انتفاعی برای تصمیم‌های بهینه مدیریت مهم است، رسیدن به هدفهایی مانند کاهش یا حذف قابل توجه مخارج زیست محیطی، افزایش درآمد و بهبود و عملکرد زیست محیطی شرکت مستلزم توجه خاص مدیریت به هزینه‌های زیست محیطی جاری و آینده دارد.

هزینه‌های زیست میحطی به دو دسته تقسیم می‌شوند:

  1. هزینه‌های داخلی (خاص شرکت)
  2. هزینه‌های اجتماعی یا خارجی

هزینه‌های داخلی هزینه‌هایی که بطور مستقیم فعالیت مالی شرکت را تحت تأثیر قرار می‌دهد را هزینه‌های داخلی یا خاص شرکت نامیده می‌شود.

هزینه‌های خارجی یا اجتماعی شامل آن گروه از هزینه‌هایی است که واحد تجاری در ایجاد آن دخالت نداشته و هیچ پیامد اقتصادی مستقیمی برای فعالیتهای عملیاتی واحد تجاری ندارد.

هزینه‌های زیست محیطی که انتظار نمی‌رود در طول چند سال واقع گردند، ناشی از فعالیت عادی واحد تجاری نباشد، وابسته به تصمیمات مدیریت نمی‌باشد نظیر انفجار یک راکتور اتمی منجر به زیان محیط زیست می‌گردد به عنوان اقلام استثنایی طبقه‌بندی شده و هزینه‌هایی در بیشتر موارد با فعالیتهای عملیاتی واحد تجاری مرتبط می‌باشند به عنوان هزینه‌های عملیاتی و در موارد استثنا هزینه‌هایی که با فعالیت عملیاتی مرتبط نمی‌باشند نظیر پاکسازی یک محل متروکه به عنوان هزینه عملیاتی طبقه‌بندی می‌شود.‌

حسابداری زیست محیطی شرکتی و گزارشگری آن

چالش های متعدد زیست محیطی در فعالیت شرکت ها وجود دارد. اینکه چطور شهروندان شرکت از عهده چالش های زیست محیطی شان بر می آیند، یک پرسش کلیدی است. حسابداری ، تمام فعالیت های اقتصادی شرکت را اندازه گیری و گزارش می کند اما حسابداری در زمینه مدیریت زیست محیط شرکت این روزها تحت توجه بیشتری قرار دارد. حسابداری زیست محیطی در ۲ چشم انداز کلی قابل درک است. یکی مرتبط با حسابداری زیست محیطی در سطح کلی و دیگری حسابداری زیست محیطی در سطح شرکت. این مقاله جنبه های مختلف گزارشگری و حسابداری زیست محیطی را بررسی می کند. حسابداری بر اندازه گیری وقایع اقتصادی و خلاصه کردن گزارشگری آنها در قالب صورتهای مالی برای استفاده ذی نفعان از قبیل بانکداران، بستانکاران، سرمایه گذاران، عموم و دولت می پردازد . گزارشگری، عملیات پایانی حسابداری است. برای افزایش انعکاس پذیری ارقام حسابداری، صورتهای مالی می بایست توسط یک حسابرس مستقل تائید شود. از این رو بدون چنین تائیدی ، صورتهای مالی ، مفید بودنشان را برای ذینفعان از دست می دهند.

حسابداری برای اندازه گیری زیست محیطی شرکت:

این متن برای شناسایی نقش حسابداری در اندازه گیری فعالیت های اقتصادی زیست محیطی ، اتخاذ تصمیم در مباحث مرتبط با زیست محیطی بر مبنای تجزیه و تحلیل منفعت هزینه و مدیریت هزینه های زیست محیطی ، اتخاذ تصمیمات بودجه ای بر این مبنا توجیه سبز فرآیندها و محصولات ، آماده کردن صورتهای مالی طبق اصول پذیرفته شده حسابداری ، تهیه صورتهای مالی حسابرسی شده توسط حسابرس مستقل و افشاء در صورتهای مالی برای بالا بردن توان تصمیم گیری استفاده کنندگان ذینفع تاکید کرده است. به طور خلاصه موضوع به حساب آوردن اثرات اقتصادی برای تمام فعالیت های زیست محیطی شرکت برای افزایش کیفیت زندگی است. بر این اساس حسابداری در یک مفهوم وسیع تر شامل مباحث حسابداری مدیریت و هزینه، مسائل مالی و در برگیرنده فعالیت های کنترلی از قبیل حسابرسی های داخلی و خارجی می باشد:

بعضی از مباحث مربوط عبارتند از :

  • چگونه اثرات زیست محیطی روی عملیات حسابداری مرسوم و طبق خط مشی های قاعده مند حسابداری شناسایی می شود؟
  • آیا هزینه هاودرآمدهای مرتبط بازیست محیط به طورجداگانه ای درسیستم مرسوم شناسایی، اندازه گیری و گزارش می شوند؟
  • هزینه های زیست محیطی چیست؟ آیا تخصیص کامل هزینه های پنهان زیست محیط برای تصمیم گیری بهتر است؟
  • آیا مبالغ تحمیل شده با توجه به معیارهای زیست محیطی مورد نیاز طی دروه به سر فصل های مناسبی تقسیم می شوند؟

    این سر فصل ها شامل موارد ذیل می باشد:

  • برخورد با فاضلاب
  • برخودر با گاز زائد
  • برخورد با مواد جامد زائد.
  • تجزیه و تحلیل، کنتزل و تطابق
  • اصلاح
  • بازیافت
  • حادثه و ایمنی …
    • معیارهای حفاظت زیست محیطی چه تاثیراتی روی درآمدها و مخارج سرمایه ای شرکت در سال جاری دارد؟ آیا آنها روی دوره های آتی تاثیر خاصی می گذارند؟
    • آیا فرآیند تصمیم گیری مخارج سرمایه ای به طور مناسبی برای توجیح تکنولوژی سبز اصلاح و تعدیل شده است؟
    • خط مشی پیروی شده در خصوص استهلاک مخارج سرمایه ای مربوط با زیست محیط چگونه است؟
    • آیا سیستم موجود، به ثبت و گزارشگری ذخیره ها و بدهی های زیست محیطی شرکت می پردازد؟
    • نحوه برخورد شرکت، با مخارج اضافی تحمیل شده برای آموزش کارکنان در جهت افزایش آگاهیهای زیست محیطی چگونه است؟
    • سالیانه چه مقدار روی تحقیق و توسعه برای نوآوری فرآیندها و محصولات دوستدار محیط زیست صرف می شود؟
    • آیا حوزهای برای Catastrophe reserves وجود دارد؟
    • آیا تصمیم نوآوری محصول با محیط زیست سازگاری دارد؟ آیا شامل هزینه های اضافی می گردد؟
    • زیست محیطی چه مزایایی دارد؟ آیا می توان این مزایا را شناسایی ، اندازه گیری و افشا کرد؟
  • مزایای فرآیند
  • مزایای محصول
  • مزایای سال مالی
  • و سایر مزایا
    • دریافت اعتبار ISO 14000 و به دنبال آن استانداردهای ISO 14001 چه تاثیری روی سود آوری شرکت دارد؟
    • آیا ISO 14001 ، سود خالص عملیاتی شرکت را افزایش می دهد؟
    • استانداردهای حسابداری مورد نیاز جهت اندازه گیری و گزارشگری فعالیت های اقتصادی زیست محیطی چه هستند؟ آیا FASB یا AASB چنین استانداردهایی دارد؟ ICAI چگونه با سایر تدوین کنندگان استانداردهای بین المللی حسابداری معتبر برای تدوین استانداردهای حسابداری مناسب جهت شناسایی ، اندازه گیری و افشای درآمدها و هزینه های زیست محیطی یک شرکت همکاری می کند؟
      • آیا شرکت یک سیستم حسابرسی جداگانه معرفی کرده است؟ اگر بله ، چه اقرادی ، تیم حسابرسی را تشکیل می دهد؟
      • کارمندان داخلی یا خارجی ؟ ترکیب تیم چگونه است؟
      • فرم گزارش حسابرسی زیست محیطی، بخشی از گزارشگری قانونی حسابرسی است یا گزارشگری زیست محیطی جداگانه ؟
      • سطح گزارش گری مسئولیت اجتماعی در گزارشگری سالیانه چقدر است؟ آیا گزارشگری فعالیت های زیست محیطی بخشی از مسئولیت اجتماعی بوده و به طور جداگانه شان داده می شود یا تنها به عنوان یک بخش از گزارش مدیر نشان داده شده است؟
      • آیا شرکت، هزینه فعالیت های زیست محیطی را در گزارشگری سالیانه تحت سر فصلی جداگانه نشان می دهد؟ این که انها با اقدام هزینه های عملیاتی جمه می شوند؟

    مباحث فوق با تصمیم گیری در زمینه حسابداری مدیریت زیست محیطی شرکت ارتباط دارد. غیر ممکن است که بخواهیم کلیه موارد را بحث نماییم . اما تعداد اندکی را به طور خلاصه مورد بررسی قرار می دهیم.

    خط مشی های حسابداری:

    فرم خط مشی های حسابداری، مبانی اندازه گیری و گزارشگری فعالیت های اقتصادی شرکت بوده و برای درک ارقام حسابداری در گزارش های سالیانه ضروری است.

    در هند، استاندارد حسابداری (AS)1 ، افشای خط مشی های حسابداری، جهت تهیه و ارائه صورتهای مالی با نشانی خط مشی های حسابداری مهم سرو کار دارد.

    هدف این استاندارد افزایش فهم بهتر صورتهای مالی از طریق افشای خط مشی های حسابداری مهم در صورتهای مالی و روش انجام آن است .

    چنین افشایی تطابق بین شرکتی و بین دوره ای رابه طور معنا داری ، ساده تر می کند.( فرم خطی مشی های حسابداری مبنای اندازه گیری گزارشگری فعالیت های اقتصادی شرکت است و برای فهم ارقام حسابداری آن در گزارش های سالیانه ضروری است.)

    تعداد کمی از افشای خط مشی های حسابداری مرتبط با فعالیت های اقتصادی زیست محیطی شرکت عبارتند از :

    • تاثیر مالی معیارهای خفاظت محیط زیست هم بر مخارج سرمایه ای و در آمدها وهم بر مبنای چنین طبقه بندی
    • سرمایه ای کردن و انباشتگی هزینه های زیست محیطی و استهلاک آن بر این مبنا.
    • اندازه گیری و افشای ذخیره ها و بدهی های زیست محیطی.
    • تنظیم catastrophe reveres و استفاده مشابه
    • هزینه درآمدهای زیست محیطی و طبقه بندی آنها در سر فصل های مناسب از قبیل: بازیافت ، اصلاح، حادثه و ایمنی .
    • افشای بدهی های احتمالی

    ( هزینه های زیست محیطی ممکن است پنهان، اجتماعی و ساختاری ظاهری داشته و یا چنین هزینه هایی می تواند بخشی از هزینه های تخصیص یافته دارایی هایی استفاده شده جهت جلوگیری از انحرافات زیست محیطی باشد.)

    خارج از مباحث ذکر شده بالا افشای بدهی های احتمالی یک مبحث پیجیده است. مبلغ بدهی احتمالی به پایین بودن سطح آگاهی زیست محیطی شرکت بستگی دارد. استفاده از معیارهای بالاتر توسط شرکت جهت بالا بردن فعالیت های زیست محیطی باعث مبلغ پایین تر مشمول می گردد. بدهی های احتمالی در صورتی که اهمیت داشته باشد در یادداشت های صورتهای مالی افشا می شود. بدهی های احتمالی مرتبط با فعالیت های زیست محیطی شرکت شامل موارد ذیل است:

    • بدهی ها، اندوخته ها، و ذخایری که برای دوره جاری گرفته شده اند و مبالغ انباشته تا تاریخ
    • در صورتی که وقوع رویداد محتمل باشد، بدهی های احتمالی با برآوردی از مبلغ بدهی، زیان احتمالی نیز در صورت قابلیت اجرای معقول ، توان کمی شدن دارد. در صوتی که نتوان زیان احتمالی را به طور معقولانه برآورد کرد،شرحی از ماهیت بدهی احتمالی را می بایست تهیه کرد. و دلیل این که چرا برآورد مبلغ زیان نمی تواند در بخش یاد داشت ها بیاید نشان داده شود.

    استاندارد، افشای رویدادهای احتمالی را در صورتی ملزم می کند که بر وضعیت مالی، اثر با اهمیتی داشته باشد. افشای ساده رویدادهای پس از تاریخ ترازنامه انتظار نمی رود که مفید باشد همان طور که پیش بینی آتی را تسهیل نمی کند، و برای افشای اثر چنین رویدادهایی روی درآمدها، هزینه ها ، دارایی ها و بدهی های واحد گزارشگری ضروری نیست.

    مدیریت هزینه های زیست محیطی:

    مدیریت هزینه های زیست محیطی نمی تواند عوامل زیست محیطی را نادیده بگیرد. هزینه های زیست محیطی ممکن است پنهان، اجتماعی و ساختاری ظاهری داشته و یا چنین هزینه هایی می تواند بخشی از هزینه های تخصیص یافته دارایی های استفاده شده جهت جلوگیری از انحرافات زیست محیطی باشد. هزینه های مخفی در ، هزینه های سربار ناشی از عملیات لحاظ می شود، به جای این که به قسمتهایی که واقعاً از خدمت استفاده می کند بر گردد. این عناوین به تخصیص و تجزیه و تحلیل کامل و مناسب جهت کنترل و تصمیم گیری نیاز دارد.

    جهت تخصیص دقیق هزینه ها ممکن است از هزینه یابی بر مبنای فعالیت (ABC) استفاده شود. چون هزینه های مخفی بخشی مهمی از کل هزینه های شرکت را اشغال می کند، اثر تخصیص هزینه های غیر مستقیم به محصولات یا خدمات به طور دقیق تری مهم خواهد بود. در مدیریت استراتژیک هزینه، تاکید بر جلوگیری از عدم تخصیص هزینه های غیر مستقیم به محصولات و فرآیندها و اطمینان از تخصیص علمی تر به محصولات و خدمات می باشد.

    مدیریت بهتر هزینه ها، قابلیت سود آوری و ارزش سهام داران را بالا می برد. بعضی از شرکت ها می توانند هزینه ها را حذف و همزمان عملکرد زیست محیطی را توسعه دهند.

    (Business and the Environment 1991) به عنوان مثال هتل های زنجیره ای اصلی برای بیش از ۲ دهه سعی کردند تا این رویکرد را دبنال کنند. این استراتژی شامل کاهش تولید ضایعات جامد و حذف آنها و استفاده انرژی بود. تمام آنها تقریباً بطری های کوچک شامپو و قالب صابون را با بسته های کوچک شامپو و صابون مایع جایگزین کردند و توانستند مبالغ بالایی را هم در مصرف و هم در ضایعات کالاها و توسط مشتری ذخیره کنند.

    شرکت های صنعتی می توانند هزینه ها را حذف کرده و عملکرد زیست محیطی را در همان زمان از طریق طراحی مجدد ضایعات روتین یا غیر قابل انعطاف پذیر افزایش دهند. شرکت Xerox را به عنوان مثال در نظر می گیریم.

    در ۱۹۹۰،مدیریت شرکت، جواب چالش را با یک برنامه زیست محیطی خلاق داد. به عبارت دیگر نهایتاً تلاشهایی مثل کاهش ضایعات، طرحهای بر گرداندن محصول و طراحی و دوستدار با محیط زیست را لحاظ کرد. در ادامه دهه ۹۰ ترکیبات تولیدی بزرگ شرکت Xerox در Webster و Newyork تنها ۲% از ضایعات خطرناکشان وارد محیط زیست شد. سپس شرکت، برنامه را یک موقیعت نامحدود نام نهاد.

    (Business and the Environment صفحات ۴۷-۴۶)

    بنابراین ذخیره گیری نمایشی هزینه زمانی که یک شرکت تحت فشارهای وحشتناک بازار باشد ممکن است ایجاد گردد. آیا مقررات سخت گیرانه محیطی، همان نوع فشار را روی شرکت می گذارد که فشار رقابتی می گذارد.

    مقوله مهم دیگر در مدیریت هزینه زیست محیطی، مدیریت بیمه و دیگر هزینه هاست. برای بسیاری، مدیریت زیست محیطی به معنای مدیریت ریسک است. هدف اولیه ، پرهیز از هزینه هایی است که با یک حادثه ( رویداد ) صنعتی مرتبطند.

    تحریم یک مشتری یا یک دادخواهی زیست محیطی. مدیریت این محدوده ها به طور موثری، خودش می تواند منبع مزیت رقابتی باشد. یک شرکت می تواند بازنگری خط مشی های بیمه و سیستم های ریسک مدیریت منفعت ببرد. آیا شرکت خط مشی های درست را انتخاب می کند؟ هنگامی که پوشش ، بیش از حد قیمت گذاری شده ، آیا ریسکی باقیمانده است؟

    آیا به مدیران می بایست پاداش داد هنگامی که ریسک عملیاتشان را از طریق ناکامی در کنترل درست آن ، پایین بیاوند؟

    شرکت می تواند ارزش نسبی سرمایه گذاری بیشتر در سیستم های دوستدار محیط زیست،تیم های پاسخ سریع و دیگر سیستم ها و فعالیت هایی که ریسک زیست محیطی را کاهش می دهد را تجزیه و تحلیل کند. همچنین شرکت می تواند در جهت تغییر رفتار کارکنان به سمت مباحث ایمنی و زیست محیطی از طریق طراحی آموزشی مناسب و هدایت اغلب چنین برنامه هایی در جهت کاهش ریسک حوادث عمل کند. ریسک زیست محیطی می تواند از طریق تجزیه و تحلیل کمتر سخت گیرانه و پافشاری روی تغییر برنامه های فرهنگی و آموزشی به طور موثری عمل نماید. مانند ریسکهای تجاری سنتی، بعضی از سرمایه گذاری ها در مدیریت ریسک زیست محیط، محتاطانه هستند.

    اصول گزارشگری و محتوای آن :

    آماده سازی و ارائه گزارش های مالی شرکتی که د ر یک زمینه حاص قابل اجرا هستند توسط GAAP هدایت شده است. گزارشگری عملکرد زیست محیطی شرکت به طور کلی به عنوان یک بخش از گزارشگری اجتماعی شرکت (CSR) تلقی شده و احتمالاً توسط همان اصول، خط مشی ها و تنظیمات قانونی هدایت شده است. در این مقاله بر مباحث مرتبط با پایدار بودن تاکید شده است. توسعه پایدار اقتصادی ، در برگیرنده عملکرد اجتماعی، زیست محیطی و اقتصادی شرکت است.

    گروه شرکتهای Royal, Dutch/shell ، گزارشگری توسعه زیست محیطی را از یک روش جالب که در شکل ۱ نشان داده شده در نظر می گیرند.

     

     

    شکل ۱ توسعه پایدار اقتصادی


     

    اقتباس از Cairncross,1991

    (مدیریت بیاید جهان را از دید سهامداران ببیند)

    بنابراین از نقطه نظر پایدار بودن ، گزارشگری می تواند بعد متفاوتی را فرض کند. بر این اساس اصول گزارشگری و محتوی ریشه دار فرض پایدار بودن به طور خلاصه در ذیل بحث شده است.

    اصول گزارشگری:

    خط مشی های نو آوری گزارشگری جهانی (GRI)(Global reportinginitiative) اولین نسخه از اصولی هستند که برای ایجاد یک تعادل گزارشگری مستدل روی فعالیت های اقتصادی عملکرد زیست محیطی و اجتماعی ضروری هستند. می باشد. ۲۰۰۲ GRI یک مجموعه تجدید نظر شده از اصول با مزیت زمانی و آموزشی از طریق کاربرد خط مشی های ژوئن ۲۰۰۰ را ارائه می دهد.

    این اصول از نظر تئوری برای بلند مدت طراحی شده و انتظار می رود پایه محکمی ایجاد کند تا معیار عملکرد آن ، موجب دانش و آموزش جدید شود پرسش ها و پاسخ های اجتماعی کوتاهی که در این زمینه مطرح است بقرار ذیل می باشد:

    • چه اصولی چارچوب گزارش را تشکیل می دهد؟ اصول اصلی ، شفافیت، در برگیرندگی و قابلیت حسابرسی است.
    • چه اطلاعاتی باید گزارش شود؟ اطلاعاتی که در بر گیرنده کامل بودن ، مربوط بودن و پایدار بودن باشند.
    • چه چیزهایی کیفیت یا قابلیت وصول اطلاعات گزارش شده است؟ معیار مورد نیاز، دقت ، بیطرفی و قابلیت مقایسه شده است.
    • چه چیزهایی قابلیت وصول (چطور ، کی) اطلاعات گزارش شده است آن شامل ۲ جنبه مهم کیفی است: شفافیت و به موقع بودن
    • آیا گزارش زیست محیطی قابل حسابرسی است؟ اصول قابلیت حسابرسی با چند اصل دیگر مثل قابلیت مقایسه ، دقت، بی طرفی، کامل بودن مرتبط است. قابلیت حسابرسی بیان می کند که فرآیند آماده سازی گزارش و اطلاعات در خود گزارش استانداردهای کیفیت ، اتکا پذیری و دیگر انتظارات مشابه را برآورده می کند.

     

    ۱۱ اصل که توسط خط مشی های GRI 2002 بیان شده را می توانید در شکل ۲ ببینید.

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    شکل ۲- اصول گزارشگری توسعه پایدار


     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

     

    اصول شفافیت و در بر گیرندگی نقطه آغازین برای فرآیند گزارشگری می باشد در بافت تمامی اصول تنیده شده است. شفافیت در گزارشگری یک کاربرد در حسابدهی دارد.( توضیح واضح آشکار از عمل یک نفر به آنهایی که حق منطقی برای تحقیق و بررسی دارند)

    اصل شمول( در برگیرندگی) در این فرض ریشه دارد که دید استفاده کنندگان ذی نفع برای فهم گزارشگری کامل است و باید در فرآیند طراحی یک گزارش ، یکی شود. اصل اساسی سوم، همان طور که در شکل ۲ نشان داده شده است بایست قابلیت حسابرسی می باشد، این اصل بر میزانی که سیستم های مدیریت اطلاعاتی و عملیاتهای ارتباطی ( مکاتباتی) خودشان را به آزمون دقت معطوف کردند هم از طریق بخش های داخلی و هم بشخهای خارجی اشاه دارد. به بیان دیگر، اطلاعات گزارش شده ، باید ثبت ، چاپ و تجزیه و تحلیل و افشا شده، البته به روشی که حسابرسان داخلی قابلیت اتکای آن را تصدیق کنند.

     

    به طور خلاصه اصول مطروحه فوق می بایست در اطمینان از گزارش توسعه پایدار، اطمینان ایجاد کند:

    • یک حساب معقول و متعادلی از عملکرد اجتماعی، زیست محیطی و اقتصادی ارائه می دهند و منجر به مشارکت سازمانی برای توسعه پایدار می شود.
    • مقایسه زمانی و بین سازمانی را تسهیل می کند.
    • قابلیت اعتبار مباحث مرتبط با استفاده کنندگان ذی نفع را بیان می کند.

    محتوای گزارش ها:

    بخش C خط مشی ها GRI ، محتوای گزارش ها را در ۵ بند بیان می کند:

  1. تشریح دیدگاه استراتژی
  2. نموداری از ساختار گزارشگری سازمانی و عملیاتی و از چارچوب گزارش
  3. ساختار حاکمیت و سیستم های مدیریتی
  4. شاخص محتوا و
  5. مقیاس ها( شاخص ها) ی عملکردی ( اقتصادی،زیست محیطی، اجتماعی، تکمیلی در صورت امکان)

مقیاسهای عملکردی بر اساس ۳ جنبه تعریف مرسوم اقتصاد پایدار، محیط زیست و جامعه گروه بندی شده است. جدول ۱ حاوی شاخص های عملکرد بر حسب سلسله مراتبی شامل طبقه، وضع ظاهر و شاخص می باشد.

شاخص های عملکردی می تواند هم در شکل کیفی و هم کمی و یا در هر ۲ شکل بیان شود. شاخص های کمی قابل حسابرسی بوده و اطلاعات درست تری جهت اتکا ارائه می دهد.

( حسابرسی زیست محیطی به یک روش سیستماتیک از تعیین مقررات زیست محیطی اشاره دارد که با فرآیند ها و محصولات قابل پذیرش از نظر زیست محیطی این که فعالیت های تجاری شرکت تاثیر معکوس بر محیط زیست نداردهمراه گشته است حسابرسی زیست محیطی کمک می کند به یک شرکت تا مباحث را قبل از این که تبدیل به مشکلات بزرگی شوند و بر محیط زیست و شرکت تاثیر بگذارند، شناسایی نماید.)

شاخص های کیفی، مکملی، برای ارائه تصویری کامل از عملکرد اقتصادی، زیست محیطی و اجتماعی، سازمان است. در وضعیت پیچیده جایی که امکانی برای تشخیص یا اندازه گیری شاخص های کمکی که مشارکت شرکت را به طور مثبت یا منفی در مورد شرایط زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی وجود ندارد، اطلاعات کیفی، وسیله ای بسیار مناسب به حساب می آید.

 

 

 

 

 

جدول ۱- شاخص عملکرد پایدار

طبقه

لحاظ

۱

اقتصادی

مشتریان

 

اثرات مستقیم اقتصادی

ملزومات

   

کارمندان

   

ارائه دهندگان سرمایه

   

بخش عمومی( مالیات، زیر مجموعه ها و …)

۲

زیست محیطی

مواد

   

انرژی

   

اب

   

تنوع زیستی

   

دفع مایعات و ضایعات

   

ملزومات

   

محصولات و خدمات

   

تطابق

   

همه چیز

۳

اجتماعی:

استخدام

 

۱- عملیات کارگری و کار مناسب

رابطه مدیریت و کارگر

   

بهداشت و ایمنی

   

آموزش ، تمرین


 

 

تنوع و فرصت

 

۲- حقوق بشر

استراتژی و مدیریت

   

عدم تبعیض

   

C Freedom of Association

   

قرارداد جامع

   

کار کودکان

   

کار اجباری

   

عملیات های منظم

   

عملیاتهای ایمنی

   

حقوق بومی

 

۳- جامعه

اجتماع

   

دزدی و فساد

   

مشارکت سیاسی

   

رقابت و قیمت گذاری

 

۴- مسئولیت محصول

ایمنی و سلامت مشتری

   

محصولات و خدمات

   

تبلیغات

   

احترام به حقوق فردی 

 

عملیات گزارشگری shell 3003 :

شرکت نفتی Royal Dutch خط مشی های CRF را برای تهیه و ارائه گزارشگری خود دنبال می کند عنوان گزارشShell در سال ۲۰۰۱ « مردم ، سیاره ، سود » نام داشت. پس شرکت بسیاری از تغییرات را در گزارش ۲۰۰۱ خود جهت توسعه کیفی و محتوایی آن در سالهای بعدی لحاظ کرد.

( خط مشی های خلاق گزارشگری جهانی (GRI) ژوئن ۲۰۰۰ مجموعه ای تجدید نظر شده از اصول با مزیت زمانی و آموزشی از طریق خط مشی های ژوئن ۲۰۰ ارائه داد. این اصول با برنامه ریزی بلند مدت طراحی شده اند و یک اصل اساسی بر مبنای اندازه گیری عملکرد که توسعه خود را روی دانش و آموزش جدید ادامه خواهد داد، ایجاد کرده است.

در گزارش shell در سال ۲۰۰۳ شرکت ملاحظات توسعه پایدار را به قرار ذیل جمع بندی کرده است:

  1. کمیته ای با مسئولیت اجتماعی بدون هیات مدیره اجرا یی که عملکرد حال حاضر را با استفاده از اصول تجاری شرکت بازنگری می کند ( شامل: پشتیبانی برای حقوق پایه بیشتر و تعهد شرکت به توسعه پایدار)
  2. خط مشی ها و استانداردهای اجباری Shell:

( اصول تجاری، بهداشتی ، ایمنی و خط مشی های زیست محیطی،استانداردهای عملکرد زیست محیطی جهانی )

اطمینان داخلی: مسئول اجرایی بخش های تجاری باید اطمینان بدهد سالانه که عملیاتهایشان با استانداردها و خط مشی های Shell تطابق دارد.

  1. ارزیابی و پاداش
  2. بازنگری سرمایه گذاری: تمامی پروژه ها ملزم به تکمیل جمع بندی برآوردهای تاثیر بهداشتی، اجتماعی و محیط زیست هستند.
  3. ارتباط جوامع: برای مثال در گزارش ۲۰۰۳ تمام شهرهای اصلی یک طرح عملکرد اجتماعی با بازنگری داخلی برای کاهش حداکثر ریسک ارائه داده، همین طور مناطق تولید کننده و استخراج عمده نفت و شرکتهای تولیدی و پروژه ای همین کار را در سال ۲۰۰۴ انجام داده اند.
  4. توسعه رهبری: شرکت آموزش کارکنان را به عهده گرفته و ارتباطات داخلی با آن ها انجام می دهد تا آن جا که کارکنان به طور روز افزون مشارکتشان را برای توسعه پایدار بر اساس شغلشان بفهمند.

 

داده عملکردی:

گزارش ۲sheel در ۲۰۰۳ محتوای عملکردی ( صفحات ۲۲ تا ۲۵) بر اساس

  1. شاخصهای کلیدی
  2. عملکرد اقتصادی
  3. شاخص های کلیدی عملکرد زیست محیطی
  4. شاخص های کلیدی عملکرد اجتماعی هستند.

مثالهایی از هر کدام به قرار ذیل است:

  1. شاخص های اقتصادی:

بازده کل سهامدار( ۲۰۰۳- ۱۹۹۴) . به عنوان مجموع افزایش ارزش موجودی انبار محاسبه شده و بازده ناشی از سرمایه گذاری مجدد سود قابل تقسیم قبل از مالیات است. برای سایر شاخص ها در سایت www.shell.com/annulteport وwww.shell.com/sheureport/data آمده است:

پتانسیل گرمایش جهانی ( میلیتون هاتنCO2 معادل با هدف ۲۰۱۰ )

کارآیی انرژی در جهت:

  • محصولات نفتی
  • شیمیایی
  • اکتشاف و تولید
  • کل spill ها (هزاران تن)
  • شعله ور بودن در اکتشاف و تولید ( میلیون ها تن) ( درصد بیرونی عملکرد زیست محیطی)

 

 

۳- شاخص های اجتماعی:

تنوع و شمول یا در برگیرندگی ( مانند تنوع نوع رهبریت ارشد، مدیریت و سرپرستی / کارکنان حرفه ای )

مرگ و میر:

نرخ تصادف مرگ بار در میان کارکنان و پیمانکاران ( هر ۱۰۰ مایل ساعت کار) کل مجروحین اخیراً گزارش شده در میان کارکنان و پیمانکاران ، هر میلیون ساعت کار)

شهرت( Shell و نزدیک ترین رقیب، بر آورد در میان کل عموم )

جمع بندی ( بر مبنای بررسی بین کارکنان) در رابطه با کارکنان.

 

حسابرسی زیست محیطی (EA) :

برای بیشتر شرکتهای هوشمند از نظر زیستی یک حسابرسی زیست محیطی بسیار مهم است. این مفهوم ابتدا در ایالات متحده توسعه پیدا کرد. جاییکه شرکت ها از طریق حسابرسی زیست محیطی، جهت تطابق با قوانین زیست محیطی استفاده کردند.

(caironcross, 1992) بعد از فاجعه PHOPAL این شرکت ها نگران سرپرستی و نظارت بر زیر مجموعه ها شان بودن و از آن پس شرکت های چند میلیتی، حسابرسی خارجی خود را شروع کردند.

در اروپا تعهدات زیست محیطی کمتر جدی بود. و شرکت ها ، حسابرسی زیست محیطی را به عنوان یک روش اینکه چطور آنها می توانند عملکرد زیست محیطی شان را توسعه دهند تا مسئولیت های زیست محیطی شان را به جهان بیرونی تشریح کنند می دیدند، در هندوستان این عملیات هنوز محسوب نشده، هر چند برخی شرکت ها در بخش خصوصی مانند TISCO,ITC و تعداد کمی دیگر به صورت دوره ای ، حسابرسی زیست محیطی را اجرا کردند.

حسابرسی زیست محیطی به یک روش سیستماتیک تعیین مقررات زیست محیطی اشاره دارد که با فرآیندها و محصولات قابل پذیرش از نظر محیط زیست و این که فعالیت های تجاری شرکت اثر معکوس بر محیط زیست نمی گذارد ، همراه گشته است.

حسابرسی زیست محیطی: کمک می کند به یک شرکت تا مباحث را قبل از اینکه تبدیل به مشکلات بزرگی شوند و بر محیط زیست و شرکت تاثیر بگذارند، شناسایی نماید. حسابرسی زیست محیطی ارزیابی هدفمندانهای از این است که چقدر شرکت فعالیتهای مرتبط با محیط زیست خود را به خوبی مدیریت کرده است. فعالیت های زیست محیطی بیشتر در حسابرسی زیست محیطی مورد توجه هستند. در اینجا مباحث مهمی در مورد حسابرسی زیست محیطی وجود دارد. تعدادی از آنها که در بحث حسابرسی زیست محیطی مورد توجه قرار گرفته اند به شرح ذیل است:

  • چه مناطقی می بایست تحت حسابرسی زیست محیطی در یک کشور در حال توسعه مثل هندوستان قرار گیرد؟
  • چه کسی باید حسابرس را هدایت کند و چه چیزی باید روش شناسی، ابزار و تکنیک های حسابرسی می باشد؟
  • آیا باید شکل گزارش حسابرسی زیست محیطی بخشی از گزارش حسابرسی قانونی باشد یا باید در یک گزارش جداگانه باشد؟ در اقتصادهای در حال توسعه ، آگاهی زیست محیطی در میان شهروندان در درجه بالایی قرار ندارد و به دلیل قوانین با دقت پایین ، تعهدات زیست محیطی کمتر موردتوجه قرار گرفته. محدوده حسابرسی بنابراین در حفظ دیدگاه آگاهی زیست محیطی شرکتی، خط مشی زیست محیطی آن و تعهد و در نهایت اثر فعالیت های آن روی محیط زیست پایه گذاری شده است. بعضی از محدوده های ذکر شده عبارتند از : (PALIWAL-2001)
  • خط مشی زیست محیطی شرکت و الزام مدیریت
  • محافظه کاری منابع( بخش (e) (1) 217 از قانون شرکت ها- سال ۱۹۵۶)
  • محیط زیست کاری، ایمنی و سلامت شاغلین.
  • تطابق با الزامات قانونی بر حسب الف) آلودگی آب و هوا    ب) خالی کردن ضایعات جامد
  • کاربرد EMS در صورتی که شرکت نگران به دست آوردن استاندارد های ISO 14000 و به دنیال آن ISO14001 باشد.
  • اثر ملکی فعالیت های تجاری شرکت روی محیط زیست.

در دیدگاه ماهیت پیچیده شغلی که رویکرد چند بعدی را نیاز دارد، کار باید توسط یک تیم از کارشناسان به جای یک فرد صورت گرفته شود. بعضی از شرکت های تیمی از کارکنانشان را برای شروع فرآیند تشکیل داده اند. برای شرکتی که سطح بالایی از عملکرد زیست محیطی را نشان می دهد، ممکن است که کارشناسان بیرونی تشکیل شده باشد. مطلوب است که تیم حتماً دارای یک حسابدار چارتر، مهندس شیمی، مهندس مکانیک، کارشناس مدیریت و وکیل باشدو در نبود یک استاندارد قابل پذیرش روش شناسی حسابرسی، تیم باید اهداف ، روش شناسی و رویه های حسابرسی و ابزارها و تکنیک هایی که می بایست استفاده شود را تعیین کند. شرکتهایی که گواهینامه ISO را به دست آورده اند و به دنبال استاندارد ISO 14000 هستند باید خط مشی هایی را برای حسابرسی زیست محیطی تشریح نمایند. روی پرسش گزارشگری حسابرسی زیست محیطی در کشورهای در حال توسعه، که آگاهی زیست محیطی بسیار بالا نیست حتی در میان شهروندان شرکت، باید بخشی از گزارش حسابرسی سالانه برای انجام یک روش گزارش سالیانه داشته باشد حسابرسی بیشتر می تواند مفید باشد هنگامی که مدیریت ارشد از آنها پشتیبانی می کند نسبت به هنگامی که تنها طبق تعهد در نظر گرفته شده اند. همچنین هیچ شرکتی نمی خواهد اضافه کند به گزرش سالیانه اش، جزئیات کاملی از نظر حسابرس در خصوص عملکرد زیست محیطی در زمینه هزینه و انتقاد عموم. موضوعی که بعد از همه اهمیت دارد، این نیست که چگونه گزارش چاپ شود بلکه این است که چه عملی اجرا شده تا یافته های حسابرسی دنبال شود.

نتیجه‌گیری و پیشنهادها

حسابداری سبز-محیطی یکی از جنبه‌های نو ظهور علم حسابداری است که‌ در آینده‌ای نزدیک،بر شرکت‌ها تاثیر می‌گذارد.پذیرش اصول اولیه حسابداری‌ سبز،نقش محیط زیست در اقتصاد را به‌ تصویر خواهد کشید و تحلیل پرسش‌های‌ اقتصاد کلان را با کمک سیستم‌های‌ اطلاعات حسابداری تسهیل خواهد کرد و بدین ترتیب،اقتصاد را به مسیری مناسب‌ رشد و ترقی هدایت می‌کند. حسابداری سبز هنوز هم با مشکلاتی از جمله،عدم پشتیبانی از اطلاعات،کمبود کارکنان متخصص و فقدان مدل‌های تناسبی‌ حسابداری بین المللی روبروست،در سال‌های اخیر،تلاش‌های انجام شده در جهت رشد سیستم‌های اطلاعاتی محیطی‌ منجر به خلق سیستم‌های مدیریت محیطی‌ شده است که با توجه به داده‌های پیچیده‌ محیطی با مشکلات مقابله می‌کنند. گرایش‌های جدید موجود در این سیر تکاملی،از طریق بازشناسی و کاهش‌ هزینه‌های محیطی و در نتیجه بهبود سود آوری شرکت‌ها،یک برنامه ریزی‌ محیطی بسیار فعال‌تر را پیش بینی می‌کند. تحلیل سود و هزینه،روشی است که با مقایسه هزینه‌ها و درآمدها،ثبات اقتصادی‌ فعالیت‌ها را بررسی می‌کند و فعالیت‌هایی‌ را بر می‌گزیند که از بالاترین مزایای پولی‌ برخوردارند. اما، داده‌های محیطی(منابع‌ طبیعی) را نمی‌توان به آسانی با واژه‌های‌ پولی بیان کرد و با مشکلات مربوط به‌ کاربرد عوامل محیطی مواجه شد که‌ می‌تواند گران نیز باشد. در نهایت،هر چند سیستم‌های اطلاعات‌ حسابداری مدیریت محیطی بسیاری‌ به وجود آمده‌اند،اما به دلیل دشواری ذاتی‌ تعریف پولی مزایای محیطی و منابع‌ طبیعی،هیچ پیشرفت قابل ملاحظه‌ای در رشد سیستم‌های اطلاعات حسابداری سبز حاصل نشده است.اگر چه با افزایش توسعه‌ بازار سرمایه محلی،نیاز به اطلاعات مالی‌ معتبر بیش از پیش احساس می‌شود. برای دست‌یابی به توسعه‌ی پایدار (SD) ،سیاست‌های‌ متعددی وجود دارد که باید از آنها پیروی کرد.اجرای این‌ سیاست‌ها مستلزم پذیرش سیاست‌های محتاطانه‌ی دیگری مثل‌ ارزیابی اثرات زیست‌محیطی،مناطق ذخایر طبیعی،دانستنی‌های‌ زیست‌محیطی و سیاست‌های تصحیح‌کننده‌ای چون کنترل‌ آلودگی،جابه‌جایی محل استقرار صنایع و نظارت بر آنها می‌باشد. سیاست‌های پیش‌گیرانه اهمیت بیش‌تری دارند چرا که این‌ سیاست‌ها کمک می‌کنند تا اثرات منفی از منابع محیطی تا حدودی دور شوند و حسابداری زیست‌محیطی یکی از با اهمیت‌ترین ابزارهای اندازه‌گیری،راهبردی و کنترل توسعه‌ی پایدار در تمام سطوح می‌باشد. با این وجود،حسابداری محیط زیست هنوز با مشکلات‌ متعددی مثل کمبود حمایت اطلاعاتی و کارکنان ماهر و هم‌چنین‌ فقدان اصول حسابداری روبه‌رو می‌باشد.

جهت این زمینه در حسابداری پیشنهادهای زیر ارائه می‌شود:

*حسابداری محیط زیست می‌بایست مسئول اندازه‌گیری عملکرد محیطزیست باشد و خصوصا گزارش‌های آن باید در مجله‌های‌ مالی منتشر شود.

*دانشمندان محیطزیست باید استانداردهایی را برای رویه‌های‌ حسابداری محیطزیست وضع کنند.

*پژوهش و مطالعه‌ی حسابداری محیطزیست باید تشویق شود و در تمام سطوح توسعه یابد.

*معرفی حسابداری محیطزیست باید به وسیله مدیریت و مقامات اداری در تمام سطوح انجام پذیرد.

*حسابداری محیطزیست و واحدهای آماری باید در سازمان‌های مختلف با دستور العمل واضح گنجانده شود.

*حساب‌های جداگانه‌ای برای مخارج زیست‌محیطی افتتاح شود. این امر،اندازه‌گیری و گزارش مخارج و عملکرد زیست‌محیطی هر شرکت را مقدور خواهد ساخت.

منبع

·        بیگ‌زاده،صدیف،ارزشگذاری منابع زیست‌محیطی،پیام سبز،شماره‌ ۱۳۸۲

·        رسولی، فرامرز،(۱۳۸۴).” حسابداری سبز به عنوان یک سیستم اطلاعاتی”مجله حسابدار » دی ۱۳۸۴ – شماره ۱۶۸ (از صفحه ۳۸ تا ۴۱

·        دیوید.ام.بوژه.(۱۳۸۵).” اشاره ای به حسابداری سبز”مجله بانک و اقتصاد » دی ۱۳۸۵ – شماره ۷۷ (از صفحه ۵۸ تا ۵۹

·        سیدنژادفهیم، سید رضا،(۱۳۸۳).” حسابداری سبز”مجله حسابدار » دی ۱۳۸۳ – شماره ۱۶۲ (از صفحه ۱۲ تا ۱۵

نصیر زاده، فرزانه، حسابداری زیست محیطی، حسابدار، شماره ۱۸۳، صفحه ۲۴.

۲شاه ویسی، فرهاد، حسابداری محیط زیست: هزینه ها و کاربردها در تصمیم گیری، حسابدار، شماره ۱۸۵، صفحه ۳۱.

۳- سجادی، سید حسین، حسابداری زیست محیطی، حسابدار، شماره ۱۸۶، صفحه ۱۹٫

·         A Roauf A hamid,Mohamed,”Theoretical Framework for Environmental Accounting Application on the Epyption Petroleum Sector”,The Epyption Forum on Environment and Sustainable Development.Cairo,2002.

·         Ginoglou D.and P.Tahinakis and C. Thriskou,”Green Accounting As An Information System”

·         Lowenstein,Wilhem,”Environment and Economic Accounting”, statistics for Environment Policy,2000.

·         Osborn,Dick,”Linking Ecological Accounting to Asset Management Plainng for local Authorities”,at: www.Iheerems.nsw.gov/au/eco-acc.

·         Abdle Raouf,Mohamed.”Green Contracting”,at: www.shell.com/financial-Correspondent

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *